Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, báo chí cách mạng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu vừa đổi mới vừa giữ vững các giá trị cốt lõi. Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại cuộc gặp 101 nhà báo tiêu biểu và bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” đã gửi gắm những thông điệp sâu sắc về sứ mệnh của báo chí trong kỷ nguyên mới. Điểm nhấn xuyên suốt là yêu cầu báo chí phải “làm cho xã hội bình tĩnh hơn, tử tế hơn, có niềm tin hơn vào những điều tốt đẹp”.
Giữ vững chuẩn mực nghề nghiệp
Sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đã thay đổi căn bản cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Báo chí hiện đang phải thích nghi với mạng xã hội, nền tảng số và đối mặt với vô số nguồn tin phi chính thống. Yêu cầu “giữ chuẩn mực” mà người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh là một nguyên tắc sống còn đối với báo chí chính thống. Khi thông tin chưa được kiểm chứng có thể lan truyền với tốc độ hàng triệu lượt chia sẻ trong vài phút, thì sự cẩn trọng, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm xã hội của nhà báo trở thành “bộ lọc” quan trọng nhất để bảo vệ sự thật.
Đáng chú ý, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ rõ một ranh giới rất quan trọng: báo chí không chạy theo sự dễ dãi, không khai thác nỗi đau để câu khách, không biến câu chuyện riêng tư thành “món hàng” tiêu thụ. Đây là thực tế đang tồn tại khi áp lực lượt xem, tương tác và doanh thu quảng cáo có thể dẫn đến thương mại hóa nội dung. Sâu xa hơn, điều này đặt ra câu hỏi về giá trị cốt lõi của nghề báo: phục vụ công chúng hay thuật toán, sự thật hay cảm xúc tức thời? Khi báo chí bị cuốn vào vòng xoáy “câu view”, uy tín nghề nghiệp suy giảm, niềm tin xã hội bị xói mòn.
Thông điệp “làm cho xã hội bình tĩnh hơn” mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Xã hội hiện đại không thiếu thông tin, nhưng có thể thiếu những phân tích có chiều sâu, trách nhiệm. Tin tức chưa kiểm chứng, nội dung giật gân, diễn giải thiên lệch có thể tạo hiệu ứng tâm lý đám đông, gây hoang mang hoặc cực đoan hóa nhận thức. Vì thế, báo chí vừa là kênh đưa tin, vừa là “bộ lọc nhận thức” của xã hội. Làm cho xã hội bình tĩnh hơn không có nghĩa là giảm tính phản biện hay né tránh sự thật, mà là đưa sự thật về đúng bản chất: có kiểm chứng, có bối cảnh, có phân tích và có trách nhiệm. Sự bình tĩnh trong báo chí là nền tảng của sự tỉnh táo trong nhận thức xã hội.
Cùng với đó, yêu cầu “tử tế hơn” đặt báo chí vào vai trò kiến tạo hệ giá trị xã hội. Trong lựa chọn đề tài, cách tiếp cận và ngôn ngữ thể hiện, báo chí có khả năng định hình nhận thức cộng đồng về cái đúng - sai, đẹp - xấu, điều đáng khích lệ và cần phê phán. Nếu chỉ tập trung vào giật tít, câu view, báo chí có thể vô tình tạo ra cảm giác bi quan. Nhưng nếu biết cân bằng giữa phản ánh vấn đề và lan tỏa giá trị tích cực, báo chí sẽ trở thành lực lượng nuôi dưỡng niềm tin, khơi dậy tinh thần nhân văn và lan tỏa những điều đẹp đẽ.
Kiến tạo niềm tin xã hội
Từ phương thức tiếp cận “bình tĩnh”, “tử tế”, báo chí cách mạng Việt Nam hướng tới mục tiêu kiến tạo niềm tin xã hội. Trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, niềm tin xã hội được đặt ở vị trí trung tâm như một nguồn lực phát triển quốc gia. Trong bối cảnh hiện đại, niềm tin không chỉ là yếu tố tâm lý - xã hội, mà còn là nguồn lực, động lực tác động trực tiếp đến năng lực phát triển của quốc gia.
Niềm tin xã hội không thể được tạo dựng bằng tuyên truyền đơn chiều hay thông điệp tô hồng, mà chỉ có thể hình thành trên nền tảng của sự thật, tính minh bạch và sự nhất quán giữa thông tin và thực tiễn. Với vai trò là kênh thông tin chủ lực, báo chí cách mạng có trách nhiệm đặc biệt trong việc xây dựng nền tảng này. Một mặt, báo chí phải dũng cảm phản ánh những tồn tại, bất cập. Sự phản biện khách quan, dựa trên chứng cứ và lập luận khoa học, giúp xã hội nhận diện vấn đề để điều chỉnh chính sách và hành vi. Mặt khác, báo chí cần phát hiện, lan tỏa những mô hình tốt, nhân tố tích cực, câu chuyện truyền cảm hứng.
Sự cân bằng giữa “phản biện” và “xây dựng” là điều kiện để báo chí kiến tạo niềm tin bền vững. Khi độc giả có thể tiếp cận hàng nghìn nguồn tin khác nhau, họ cần đặt niềm tin vào nội dung nào và cơ quan truyền tải nội dung đó. Niềm tin trở thành thước đo quan trọng nhất đối với giá trị của báo chí. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới phương thức hoạt động của các cơ quan báo chí. Không chỉ là chuyển đổi số, mà cần chuyển đổi tư duy: từ mô hình truyền thông một chiều sang tương tác đa chiều; từ sản xuất nội dung đơn lẻ sang quản trị hệ sinh thái thông tin; từ phản ứng tức thời sang phân tích dài hạn, có chiều sâu. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn có thể hỗ trợ mạnh mẽ, nhưng không thể thay thế bản lĩnh nghề nghiệp, khả năng thẩm định thông tin và đạo đức, trách nhiệm xã hội của nhà báo.
Quan trọng hơn, báo chí cách mạng cần khẳng định bản sắc trong môi trường số. Bản sắc đó nằm ở độ tin cậy, tính nhân văn và chiều sâu phân tích. Một tòa soạn hiện đại không chỉ là nơi sản xuất tin tức nhanh, mà phải là trung tâm phân tích, giải thích và định hướng thông tin cho xã hội. Thông điệp “làm cho xã hội có niềm tin hơn vào những điều tốt đẹp” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chính là lời khẳng định vai trò lâu dài của báo chí trong việc duy trì ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững. Niềm tin không phải là trạng thái tự nhiên, mà là kết quả của quá trình tích lũy thông tin trung thực, nhất quán và có trách nhiệm.
Trong dòng chảy hơn một thế kỷ của báo chí cách mạng Việt Nam, từ những tờ báo đầu tiên phục vụ cách mạng đến hệ thống báo chí hiện đại hôm nay, giá trị cốt lõi vẫn không thay đổi: phục vụ nhân dân, phản ánh sự thật và góp phần xây dựng xã hội tốt đẹp hơn. Trong bối cảnh mới, những giá trị ấy càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa là định hướng cho báo chí, vừa là lời nhắc nhở về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội của một lực lượng đặc biệt trên mặt trận tư tưởng - văn hóa: giữ cho xã hội tỉnh táo, nuôi dưỡng sự tử tế và củng cố niềm tin vào những điều tốt đẹp.
Tác giả: TS. Phạm Ngọc Hùng, Ban Xây dựng Đảng, Tạp chí Cộng sản.
