Trong dự thảo chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an đã đưa ra nhiều đề xuất đáng chú ý nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự. Các đề xuất bao gồm việc loại trừ trách nhiệm hình sự trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để cho phép khắc phục hậu quả, mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh, và đặc biệt là mở rộng các tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự.
Mở rộng tội danh đối với doanh nghiệp
Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với 33 tội danh, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, Bộ Công an cho rằng phạm vi này còn hạn chế, dẫn đến thực tế trong 8 năm qua, cả nước chỉ khởi tố 16 vụ án hình sự đối với pháp nhân thương mại trên tổng số 688.000 vụ án hình sự, chiếm tỷ lệ rất nhỏ khoảng 0,0023%. Để tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn, cơ quan soạn thảo đề xuất mở rộng phạm vi tội danh sang các nhóm tội như thuế, lao động, tài chính và bảo hiểm, xâm phạm sở hữu, quản lý đất đai...
Luật sư Trần Văn An, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Ninh, nhận định hành vi của pháp nhân và cá nhân chủ doanh nghiệp thường đa dạng, phức tạp và có mối liên kết chặt chẽ. Trên thực tế, nhiều hành vi vi phạm pháp luật chỉ có thể do pháp nhân thực hiện, cá nhân không thể đơn lẻ làm được. Do đó, việc mở rộng phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm là phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.
Loại trừ trách nhiệm hình sự khi thử nghiệm công nghệ mới
Đáng chú ý, cơ quan soạn thảo đề xuất bổ sung quy định loại trừ trách nhiệm hình sự trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW. Đồng thời, đề xuất bổ sung quy định tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh, không tham nhũng, mang lại hiệu quả kinh tế-xã hội cho địa phương và đất nước, và có thể khắc phục toàn bộ hậu quả. Điều này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước.
Ngoài ra, Bộ Công an cũng đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh, phù hợp với quan điểm của Đảng về tăng cường hình phạt tiền tại Nghị quyết số 49-NQ/TW, cũng như quan điểm về phòng, chống tham nhũng được nêu tại các văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII và XIV.
Tranh luận về trách nhiệm tố giác của luật sư
Trong lần sửa đổi này, Bộ Công an đề xuất thu hẹp phạm vi miễn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với luật sư không tố giác tội phạm. Cụ thể, luật sư (người bào chữa) được giữ “đặc quyền im lặng” đối với hành vi “đã thực hiện” của thân chủ, nhưng phải có trách nhiệm tố giác khi biết thân chủ “đang chuẩn bị” hoặc “đang thực hiện” tội phạm. Hiện nay, theo Bộ luật Hình sự, luật sư không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc không tố giác tội phạm đối với cả ba giai đoạn: đang chuẩn bị, đang thực hiện và đã thực hiện (trừ các tội xâm phạm an ninh quốc gia và tội đặc biệt nghiêm trọng).
Bộ Công an lý giải rằng, đối với hành vi phạm tội mà thân chủ đang chuẩn bị hoặc đang thực hiện, không thuộc phạm vi nhiệm vụ của người bào chữa, nên nếu không tố giác sẽ vi phạm nguyên tắc “mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện kịp thời”.
Tuy nhiên, nhiều luật sư và chuyên gia pháp lý bày tỏ lo ngại. Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, cho rằng đề xuất này biến luật sư thành “đồng minh” cho quá khứ của thân chủ nhưng lại là “giám sát viên” cho tương lai, dễ tạo ra tâm lý “phòng vệ kép”, khiến thân chủ phải “lọc” thông tin, nói dối hoặc che giấu để tự bảo vệ. Luật sư Trần Văn An nhấn mạnh, luật sư có quyền bảo mật thông tin của khách hàng, không phải là miễn trừ trách nhiệm mà là giới hạn quyền được bảo vệ của công dân. Đề xuất này đi ngược lại bản chất của pháp luật và không phù hợp với thông lệ quốc tế.
Ngược lại, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, ủng hộ đề xuất này. Ông cho rằng giai đoạn chuẩn bị phạm tội là “cửa sổ vàng” để ngăn chặn tội phạm với chi phí xã hội thấp nhất. Việc đặt ra trách nhiệm cho luật sư trong trường hợp biết rõ nguy cơ phạm tội nghiêm trọng là có cơ sở lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng đề xuất này tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không được thiết kế chính xác, chỉ nên áp dụng với các tội đặc biệt nghiêm trọng, có nguy cơ rõ ràng, và cần có cơ chế tố giác phù hợp để bảo đảm tính bảo mật và tránh tổn hại đến quyền lợi hợp pháp của thân chủ.
