Bộ Công an đang xây dựng dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi, trong đó đề xuất hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc nhằm làm cơ sở cho việc đấu tranh và phòng ngừa tội phạm. Một trong những nội dung đáng chú ý là việc bổ sung hai tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự mới.
Đề xuất bổ sung hai tình tiết tăng nặng
Bộ luật Hình sự hiện hành quy định 15 tình tiết tăng nặng, bao gồm: phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, có tính chất côn đồ, vì động cơ đê hèn, phạm tội hai lần trở lên, tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm... Khi bị áp dụng các tình tiết này, người phạm tội sẽ chịu hậu quả pháp lý bất lợi hơn, tương xứng với tính chất, mức độ và hậu quả do hành vi phạm tội gây ra.
Để phù hợp với thực tiễn đấu tranh, phòng chống tội phạm, Bộ Công an đề xuất bổ sung hai tình tiết tăng nặng: “người phạm tội bỏ trốn” và “người phạm tội là thành viên của tổ chức tội phạm”.
Lý giải từ cơ quan soạn thảo
Theo Bộ Công an, trường hợp người phạm tội sau khi thực hiện hành vi bỏ trốn gây nhiều khó khăn cho việc điều tra, do đó việc bổ sung tình tiết này là cần thiết. Tương tự, việc bổ sung tình tiết người phạm tội là thành viên của tổ chức tội phạm nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, răn đe đối với tội phạm có tổ chức đang diễn ra phức tạp.
Bộ Công an đánh giá rằng việc bổ sung hai tình tiết trên sẽ hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng xử lý nghiêm hơn với người có hành vi gây khó khăn cho điều tra, xét xử hoặc tham gia mạng lưới tội phạm bền vững. Đồng thời, góp phần tăng cường răn đe, phòng ngừa từ sớm, từ xa; hỗ trợ triệt phá đường dây, tổ chức tội phạm; hạn chế bỏ lọt vai trò của các thành viên trong tổ chức tội phạm; nâng cao hiệu quả bảo vệ quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội trong tình hình mới.
Tranh luận về tình tiết “người phạm tội bỏ trốn”
Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị cân nhắc việc bổ sung tình tiết này. Theo Viện, bỏ trốn không phải là động cơ, mục đích chính của việc phạm tội mà là yếu tố thuộc về bản chất, tâm lý của người phạm tội luôn muốn trốn tránh sự xử lý của pháp luật. Trách nhiệm bắt giữ, chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, người bị buộc tội không buộc phải chứng minh mình vô tội.
Viện KSND cũng chỉ ra rằng hiện đã có các cơ chế xử lý đối với người phạm tội bỏ trốn như truy bắt, truy nã, áp dụng biện pháp tạm giam hoặc điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt. Trường hợp hành vi bỏ trốn đủ cấu thành tội phạm độc lập thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.
Bộ Tư pháp cũng chung quan điểm, cho rằng khi thực hiện hành vi phạm tội, bản năng của con người là trốn tránh sự trừng phạt. Đây có thể là phản ứng tự nhiên, do đó việc quy định bỏ trốn là tình tiết tăng nặng chưa thực sự phù hợp.
Quan điểm của Bộ Công an
Phản hồi các ý kiến, Bộ Công an nhấn mạnh cần phân biệt giữa việc người bị buộc tội không có nghĩa vụ chứng minh mình vô tội với hành vi cố ý bỏ trốn nhằm trốn tránh việc phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án. Hành vi bỏ trốn không được coi là căn cứ chứng minh có tội, mà là yếu tố phản ánh thái độ chống đối, cản trở hoạt động tố tụng, làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án, tăng chi phí tố tụng, gây khó khăn cho việc thu thập chứng cứ, thu hồi tài sản, bảo vệ bị hại, người làm chứng và bảo đảm thi hành án.
Theo Bộ Công an, các cơ chế truy bắt, truy nã, tạm giam, điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt chỉ là biện pháp tố tụng, không thay thế cho căn cứ lượng hình khi quyết định hình phạt. Hơn nữa, không phải mọi hành vi bỏ trốn đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm độc lập như tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị áp giải, đang bị xét xử. Do đó, Bộ Công an đề nghị giữ nguyên đề xuất.
