Sáng ngày 8 tháng 6, một hội thảo quan trọng đã diễn ra tại trụ sở Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh nhằm xác minh và đưa ra kết luận về thông tin liên quan đến các liệt sĩ và mộ liệt sĩ tại khu vực từng là Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng. Hội thảo do Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515 quốc gia), chủ trì.
Tham gia điều hành hội thảo có Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó trưởng Ban Chỉ đạo 515 quốc gia và Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được. Phát biểu định hướng thảo luận, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đề nghị các đại biểu đánh giá toàn diện, khách quan các nguồn tư liệu lịch sử, lời kể nhân chứng và kết quả khảo sát thực địa để làm rõ hai vấn đề trọng tâm. Thứ nhất, các tài liệu và chứng cứ hiện có đã đủ cơ sở khoa học và thực tiễn để xác định khu vực công viên Lê Thị Riêng là nơi chôn cất các liệt sĩ và đồng bào hy sinh trong chiến tranh hay chưa. Thứ hai, quy mô, vị trí và đặc điểm của các khu mộ tập thể được xác định như thế nào để phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập trong thời gian tới.
Ít nhất 3 rãnh mộ lớn, 900 thi thể
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là các kết quả khảo sát kỹ thuật mới nhất liên quan đến quy mô khu vực chôn cất tập thể. Theo báo cáo tham luận của Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam, đơn vị đã khai thác nhiều nguồn tư liệu khác nhau, bao gồm 3 bức ảnh hiện trường (trong đó có một ảnh màu của hãng tin AP kèm chú thích gốc), ảnh vệ tinh, không ảnh do Mỹ và Pháp lưu trữ, bản đồ Đô thành Sài Gòn trước năm 1975, bản đồ Thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 cùng nhiều tài liệu lịch sử liên quan.
Đánh giá về hồ sơ nghiên cứu, Đại tá Bùi Yên Tĩnh cho rằng các nguồn tư liệu được sử dụng rất đa dạng, có xuất xứ rõ ràng và được dẫn chiếu đầy đủ. Trên cơ sở kết hợp phân tích ảnh, tư liệu lịch sử và công nghệ radar xuyên đất, bước đầu đã xác định được 3 rãnh mộ tập thể nằm trong khu vực Nghĩa địa Chợ Quán và Nghĩa địa Chí Hòa. Phó Cục trưởng Cục Tác chiến cho biết thêm, ước tính sơ bộ cho thấy số lượng hài cốt có thể lên đến khoảng 900 liệt sĩ và đồng bào, trung bình mỗi rãnh mộ chứa khoảng 300 thi thể.
Trong khi đó, theo nhận định của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, quy mô thực tế có thể lớn hơn. Dựa trên các dấu hiệu địa tầng và kết quả phân tích hiện trường, khu vực này nhiều khả năng tồn tại ít nhất 5 rãnh mộ tập thể liên quan đến các chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong những đợt giao tranh Sài Gòn - Gia Định. Báo cáo tham luận của Đại tá Bùi Yên Tĩnh khẳng định rằng các kết quả nghiên cứu, khảo sát và đối chiếu tư liệu hiện nay đã hình thành hệ thống chứng cứ có giá trị, tạo cơ sở quan trọng để triển khai các bước tiếp theo. Việc tìm kiếm và quy tập tại khu vực công viên Lê Thị Riêng cần được tiến hành trên nguyên tắc thận trọng, khoa học và khách quan, kết hợp đồng bộ giữa tài liệu lưu trữ, bản đồ lịch sử, lời kể nhân chứng và các phương tiện kỹ thuật hiện đại nhằm hạn chế sai số trong xác định vị trí.
8 năm giải mã 3 bức ảnh lịch sử
Đại tá Bùi Yên Tĩnh cho biết kết quả nghiên cứu kéo dài gần 8 năm, từ tháng 11 năm 2018 đến tháng 5 năm 2026, của Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh cùng nhóm nghiên cứu của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng. Hành trình tìm kiếm bắt đầu từ cuối năm 2018 khi đơn vị tiếp cận các bức ảnh lịch sử liên quan đến một khu chôn cất tập thể được cho là nằm tại Thành phố Hồ Chí Minh. Trong nhiều năm, đội ngũ đã thu thập, đối chiếu và kiểm chứng hàng loạt nguồn tư liệu nhằm xác định chính xác địa điểm xuất hiện trong ảnh.
Trọng tâm của quá trình nghiên cứu là 3 bức ảnh hiện trường, trong đó có một ảnh màu. Qua phân tích, đơn vị nhận định đây là những bức ảnh được chụp cùng một sự kiện, tại cùng địa điểm và trong cùng một khoảng thời gian. Để xác định vị trí, nhóm đã sử dụng nhiều lớp dữ liệu khác nhau, gồm ảnh bản đồ chụp trước năm 1975 từ nguồn tư liệu được giải mật, ảnh vệ tinh hiện đại, bản đồ Đô thành Sài Gòn cũ và các tài liệu địa chính qua nhiều giai đoạn. Đại tá Bùi Yên Tĩnh nói: "Chúng tôi phải tìm được những vật thể cố định còn tồn tại qua thời gian để làm mốc đối chiếu. Từ phương pháp chồng xếp các lớp bản đồ, đơn vị phát hiện và tập trung phân tích đối tượng đặc trưng bao gồm một tháp nước và 4 tòa nhà phía sau xuất hiện trong ảnh."
Sau quá trình khảo cứu hàng chục vị trí từng có tháp nước trên địa bàn Sài Gòn trước năm 1975, nhóm nghiên cứu nhận thấy các đặc điểm về hình dáng, khoảng cách, góc nhìn và tương quan không gian đều trùng khớp với khu vực Nghĩa địa Chí Hòa. Kết quả đối chiếu cho thấy các dữ liệu thu được có độ tương thích rất cao. Đơn vị đi đến kết luận rằng những bức ảnh lịch sử này được chụp tại Nghĩa địa Chí Hòa, nay là công viên Lê Thị Riêng. Thời điểm chụp ảnh được xác định trong khoảng từ 8 giờ đến 10 giờ sáng ngày 12 tháng 2 năm 1968. Đây được xem là một trong những căn cứ quan trọng giúp khoanh vùng vị trí các khu mộ tập thể và hỗ trợ công tác khảo sát thực địa.
Trước đó, cuối tháng 5, Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh đã phát thông báo tìm kiếm nhân chứng từng sinh sống, làm việc quanh khu vực nghĩa địa cũ. Nhiều người dân đã cung cấp thêm thông tin, ký ức và tư liệu liên quan đến quá trình chôn cất tập thể trong chiến tranh. Những dữ liệu này tiếp tục được các cơ quan chức năng kiểm chứng, đối chiếu cùng kết quả nghiên cứu khoa học nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý và thực tiễn cho quá trình khai quật, quy tập trong thời gian tới.
Tổng kết buổi hội thảo, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu các lực lượng tham gia sớm lên kế hoạch xác định vị trí, hoàn thiện hồ sơ, phương án đào mộ, tiến hành đưa thi thể các Anh hùng liệt sĩ khỏi hố vào cuối tháng 7. Công tác được triển khai khẩn trương nhằm hướng đến Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026). Trong giai đoạn 2021-2025, hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ trên cả nước đã đưa gần 7.000 người con hy sinh vì Tổ quốc trở về. Đồng thời, các cơ quan chức năng đã tiếp nhận gần 13.500 mẫu sinh phẩm từ hài cốt và thân nhân; qua đó xác định danh tính cho hơn 100 liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN và hơn 2.500 trường hợp bằng phương pháp thực chứng. Đáng chú ý, gần 60.000 mẫu sinh phẩm cũng đã được thu thập để khẩn trương xây dựng Ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ. Tuy nhiên, cuộc chạy đua với thời gian vẫn còn rất gian nan khi cả nước hiện còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và hơn 300.000 ngôi mộ chưa thể khắc tên. Công tác tìm kiếm, quy tập đối mặt với nhiều thách thức do nguồn thông tin dần mai một, các nhân chứng lịch sử ít đi và địa hình thực địa đã thay đổi theo năm tháng.
