Sau một năm sắp xếp hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, quá trình tinh gọn bộ máy đã đạt nhiều kết quả quan trọng, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị. Tuy nhiên, đi kèm là khối lượng lớn tài sản công dôi dư cần được xử lý. Hàng nghìn cơ sở nhà, đất sau sắp xếp đặt ra yêu cầu cấp bách phải có giải pháp đồng bộ để tránh lãng phí, đồng thời chuyển hóa thành nguồn lực phát triển mới, tạo dư địa cho tăng trưởng.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về xử lý tài sản công
Phát biểu tại Hội nghị sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc xử lý tài sản công dôi dư, bố trí trụ sở làm việc, chỉnh lý và số hóa hồ sơ, tài liệu còn chậm ở nhiều nơi. Theo Tổng Bí thư, đây là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài; cần khẩn trương hoàn thiện phương án xử lý từng cơ sở nhà, đất, tài sản công dôi dư. Tài sản còn sử dụng được phải tận dụng hiệu quả, tài sản không còn phù hợp cần chuyển đổi công năng, điều chuyển hoặc xử lý minh bạch, đúng quy định.
Thực trạng hàng nghìn cơ sở nhà, đất dôi dư
Sau khi bộ máy chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, nhiều trụ sở hành chính từng nhộn nhịp nay đã khép cửa. Những dãy nhà làm việc từng là nơi tiếp nhận, giải quyết thủ tục cho người dân trở nên vắng lặng sau khi các đơn vị được sáp nhập. Trong khi đó, không ít trường học vẫn thiếu phòng học, trạm y tế còn chật hẹp, nhiều địa phương thiếu quỹ đất để phát triển các thiết chế văn hóa, thể thao và hạ tầng công cộng. Sự tương phản này phản ánh một thực tế trên phạm vi cả nước: cùng với kết quả tinh gọn tổ chức bộ máy, hàng nghìn cơ sở nhà, đất công dôi dư đang đứng trước yêu cầu phải được xử lý nhanh chóng và hiệu quả.
Theo Bộ Tài chính, cả nước hiện có hơn 11.000 cơ sở nhà, đất đã được thu hồi hoặc chuyển giao về địa phương nhưng vẫn cần tiếp tục xử lý bước tiếp theo để đưa vào khai thác hiệu quả. Con số này cho thấy quy mô rất lớn của nguồn lực đang tạm thời đứng yên. Trong số đó, không chỉ có các trụ sở hành chính cũ, mà còn có nhiều công trình nằm ở vị trí trung tâm đô thị, khu dân cư đông đúc, có khả năng khai thác thương mại hoặc chuyển đổi công năng cao. Tuy nhiên, do chưa hoàn tất phương án xử lý, nhiều tài sản vẫn trong tình trạng đóng cửa, xuống cấp, trong khi ngân sách vẫn phải chi cho bảo vệ, duy tu và quản lý.
Chuyển đổi tài sản công thành trường học, trạm y tế
Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy nếu được xử lý đúng hướng, tài sản công dôi dư hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực phục vụ phát triển. Tại Phú Thọ, nhiều trụ sở cũ sau sắp xếp đã được chuyển đổi thành cơ sở giáo dục, trạm y tế hoặc công trình phục vụ cộng đồng. Cách làm này giúp tiết kiệm đáng kể ngân sách đầu tư xây dựng mới, đồng thời rút ngắn thời gian đưa công trình vào sử dụng. Ông Trần Đức Tuấn, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tam Đảo, cho biết việc tận dụng trụ sở cũ giúp địa phương vừa giảm áp lực ngân sách, vừa đảm bảo cơ sở vật chất cho các đơn vị giáo dục trong điều kiện còn nhiều khó khăn. Quan trọng hơn, tài sản công tiếp tục được khai thác đúng mục đích, thay vì bị bỏ hoang sau sắp xếp.
Hiệu quả từ hướng đi này cũng được ghi nhận từ các đơn vị sử dụng. Theo lãnh đạo một trường học tại Phú Thọ, việc tiếp nhận trụ sở cũ đã cải tạo giúp bổ sung phòng học, phòng chức năng, cải thiện điều kiện dạy và học, đồng thời tránh được chi phí đầu tư xây dựng mới kéo dài nhiều năm.
Đa dạng hóa phương án khai thác tại các địa phương
Không chỉ dừng ở việc tận dụng trụ sở cũ, nhiều địa phương còn chủ động coi tài sản công dôi dư là nguồn lực để bổ sung cho quy hoạch phát triển dài hạn. Các cơ sở không còn nhu cầu sử dụng được rà soát để chuyển đổi thành thiết chế văn hóa, bãi đỗ xe, công viên hoặc quỹ đất đấu giá nhằm tạo nguồn thu cho ngân sách.
Tại Ninh Bình, nơi có khối lượng tài sản công dôi dư khá lớn sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương đã sớm xây dựng phương án phân loại để lựa chọn hình thức xử lý phù hợp. Theo báo cáo của Ủy ban Nhân dân tỉnh, đến ngày 24/6/2026, toàn tỉnh có 839 cơ sở nhà, đất dôi dư, trong đó 367 cơ sở đã hoàn thành xử lý, còn 420 cơ sở đang tiếp tục thực hiện các thủ tục theo quy định. Phần lớn tài sản sau khi xử lý được ưu tiên phục vụ các mục tiêu công cộng, như bố trí làm trụ sở, cơ sở giáo dục, y tế, thiết chế văn hóa, thể thao hoặc cho thuê theo quy định nhằm tạo nguồn thu cho ngân sách. Đối với 320 cơ sở do Ủy ban Nhân dân các xã, phường quản lý, tỉnh dự kiến lựa chọn nhiều phương án khai thác khác nhau: 106 cơ sở được đề xuất đấu giá quyền sử dụng đất; 10 cơ sở cho thuê đất; 16 cơ sở chuyển thành bãi đỗ xe, công viên, cây xanh và điểm sinh hoạt cộng đồng; 137 cơ sở tiếp tục được điều chuyển để phục vụ hoạt động của các cơ quan, đơn vị sự nghiệp.
Vướng mắc và giải pháp tháo gỡ
Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy quá trình xử lý không đơn giản. Nhiều cơ sở vướng mắc về hồ sơ pháp lý, quy hoạch hoặc tình trạng lấn chiếm, khiến việc đưa tài sản vào khai thác bị kéo dài. Đây là một trong những nguyên nhân khiến tiến độ xử lý tài sản công dôi dư chưa đạt kỳ vọng dù chủ trương đã rõ ràng.
Chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cho rằng giá trị của tài sản công không chỉ nằm ở giá trị bán hoặc cho thuê, mà quan trọng hơn là giá trị sử dụng và những cơ hội phát triển bị bỏ lỡ nếu tài sản không được đưa vào khai thác kịp thời. Một khu đất có thể xây dựng trung tâm giáo dục, nếu để trống nhiều năm sẽ đồng nghĩa với việc địa phương mất đi cơ hội nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Chuyên gia Ngô Trí Long cũng cảnh báo tình trạng nhà, đất công dôi dư gia tăng có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nếu không được xử lý kịp thời, như tài sản bị bỏ hoang, xuống cấp, gây lãng phí và làm giảm giá trị kinh tế.
Đánh thức nguồn lực cho tăng trưởng
Sau một năm vận hành mô hình chính quyền hai cấp, cải cách bộ máy đã tạo nền tảng quan trọng về tổ chức. Tuy nhiên, giá trị thực sự của cải cách này chỉ được phát huy khi các nguồn lực đi kèm, đặc biệt là tài sản công dôi dư, được khai thác hiệu quả, đưa trở lại phục vụ phát triển. Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho hạ tầng, giáo dục, y tế và đô thị hóa ngày càng lớn, việc đánh thức khối tài sản đang tạm thời nằm yên không chỉ là yêu cầu tiết kiệm, chống lãng phí, mà còn là giải pháp quan trọng để mở rộng dư địa tăng trưởng của nền kinh tế. Để những tài sản này thực sự trở thành nguồn lực, cần có cơ chế đủ thông thoáng để tháo gỡ vướng mắc về thủ tục, phân cấp và trách nhiệm thực thi. Chỉ khi những điểm nghẽn đó được giải quyết đồng bộ, dòng vốn đang đóng băng trong tài sản công mới có thể được khơi thông, tạo thêm dư địa tăng trưởng và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia.
