Việt Nam Đột Phá Với Luật Chuyển Giao Người Chấp Hành Án Phạt Tù
Trong nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng nhân đạo và hiện đại, Việt Nam đã chính thức thông qua Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù vào ngày 26/11/2025. Đạo luật này, với tỷ lệ tán thành hơn 90%, sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, thay thế các quy định lỗi thời trong Luật Tương trợ tư pháp năm 2007.
Bối Cảnh Và Sự Cần Thiết Của Luật Mới
Theo Trung tá Đào Anh Tới, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp thuộc Bộ Công an, xuất phát từ bản chất nhân đạo của pháp luật Việt Nam và yêu cầu bảo đảm quyền con người, nước ta đã tích cực thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Mục tiêu là tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng.
Trên phương diện quốc tế, Việt Nam hiện là thành viên của ba điều ước quốc tế đa phương liên quan và đã ký kết 23 hiệp định song phương về vấn đề này. Đồng thời, nước ta đang tham gia xây dựng Hiệp định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù giữa các quốc gia ASEAN.
Tuy nhiên, Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, sau hơn 16 năm thi hành, đã bộc lộ nhiều bất cập. Đạo luật này điều chỉnh đồng thời bốn lĩnh vực khác nhau, bao gồm dẫn độ, chuyển giao người chấp hành án, tương trợ tư pháp hình sự và dân sự, dẫn đến một số quy định không còn phù hợp với hệ thống pháp luật mới và các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia.
Những Điểm Mới Nổi Bật Của Luật
Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 gồm bốn chương và 48 điều, đánh dấu lần đầu tiên một đạo luật chuyên ngành điều chỉnh toàn diện lĩnh vực này. Trung tá Đào Anh Tới nhấn mạnh: "Luật mới khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong hoàn thiện pháp luật theo hướng đồng bộ, hiện đại, nhân đạo, phù hợp thông lệ quốc tế; đồng thời tạo nền tảng pháp lý vững chắc để thúc đẩy hợp tác và nâng cao uy tín quốc gia."
Một số điểm mới đáng chú ý bao gồm:
- Thẩm quyền: Bộ Công an tiếp tục được xác định là cơ quan trung ương, với trách nhiệm chủ trì lập yêu cầu chuyển giao cả từ Việt Nam ra nước ngoài và ngược lại. Luật quy định rõ điều kiện và trình tự áp dụng nguyên tắc "có đi có lại", đồng thời giao Bộ Công an chủ trì xem xét thay vì Bộ Ngoại giao như trước đây.
- Chuyển đổi số: Luật cho phép chuyển giao và tiếp nhận hồ sơ, tài liệu trên môi trường điện tử, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia.
- Điều kiện chuyển giao: Bỏ điều kiện bắt buộc người đang chấp hành án ở nước ngoài phải có nơi thường trú cuối cùng tại Việt Nam và không còn ràng buộc thời hạn tù còn lại dưới sáu tháng trong mọi trường hợp.
- Cơ chế tài chính: Nếu Việt Nam là nước chuyển giao, ngân sách nhà nước sẽ chi trả chi phí liên quan, thay vì do nước yêu cầu chi trả như trước. Luật cũng cho phép cá nhân và tổ chức tự nguyện hỗ trợ chi phí.
- Mở rộng đối tượng: Bao gồm cả người nước ngoài đang chấp hành án tại cơ sở giam giữ do Bộ Quốc phòng quản lý.
Thực Tiễn Và Thách Thức
Theo số liệu được cung cấp, Việt Nam đã bàn giao 34 phạm nhân quốc tịch nước ngoài về nước để tiếp tục chấp hành án và tiếp nhận năm công dân Việt Nam từ nước ngoài về thi hành án. Tuy nhiên, công tác này vẫn đối mặt với nhiều khó khăn.
Số lượng hiệp định song phương còn hạn chế so với nhu cầu thực tế, trong bối cảnh có hơn năm triệu người Việt Nam sinh sống và làm việc tại 103 quốc gia và vùng lãnh thổ. Gần 600 người nước ngoài đang chấp hành án tại Việt Nam và hàng nghìn công dân Việt Nam đang chấp hành án ở nước ngoài. Nhiều quốc gia có đông người Việt sinh sống như Malaysia, Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Canada và New Zealand vẫn chưa ký hiệp định với Việt Nam.
Bên cạnh đó, hạn chế về kinh phí, cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và cơ sở dữ liệu điện tử ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả thực hiện. Trong một số trường hợp, phía Việt Nam phải đề nghị nước chuyển giao hỗ trợ dẫn giải phạm nhân đến cửa khẩu do chưa bố trí được kinh phí cử cán bộ sang tiếp nhận. Đội ngũ cán bộ làm công tác này còn mỏng, nhiều trường hợp kiêm nhiệm, hạn chế về ngoại ngữ và kinh nghiệm quốc tế.
Hướng Đi Trong Tương Lai
Để Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 đi vào cuộc sống từ ngày 1/7/2026, Bộ Công an đang khẩn trương xây dựng các nghị định và thông tư hướng dẫn, đặc biệt là quy định về chi phí thực hiện và bảo đảm kinh phí.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh đàm phán và ký kết hiệp định song phương, ưu tiên các nước láng giềng, khu vực ASEAN và các quốc gia có đông công dân Việt Nam sinh sống và lao động. Việc thúc đẩy xây dựng hiệp định khu vực ASEAN về chuyển giao người chấp hành án cũng là một ưu tiên hàng đầu.
Ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử, và đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ về nghiệp vụ, pháp luật quốc tế và ngoại ngữ là những yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả thực thi.
Có thể thấy, với việc ban hành luật chuyên ngành đầu tiên trong lĩnh vực này, Việt Nam đã tạo bước đột phá về thể chế, đặt nền móng cho hợp tác quốc tế sâu rộng hơn trong chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Điều này không chỉ góp phần bảo đảm quyền con người và nâng cao hiệu quả thi hành án, mà còn củng cố vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
