Trong lịch sử 9 năm kháng chiến chống Pháp ở miền Tây Nam Bộ, lực lượng vũ trang tỉnh Rạch Giá đã ghi dấu ấn sâu đậm. Người đứng đầu chính trị của lực lượng này là ông Dương Ngọc Kim, vị Chính ủy đầu tiên của tỉnh.
Thân thế và quá trình hoạt động cách mạng
Ông Dương Ngọc Kim sinh năm 1912 tại xã Mỹ Hòa, huyện Cầu Ngang, tỉnh Cửu Long (nay là tỉnh Vĩnh Long). Theo thông tin đảng viên do Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh cấp ngày 19/5/1980, ông được kết nạp Đảng từ tháng 1/1931 nhưng đến ngày 1/1/1945 mới chính thức vào Đảng.
Ngày 21/11/2018, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Kiên Giang đã xác nhận quá trình hoạt động cách mạng của ông Dương Ngọc Kim. Theo đó, đầu tháng 7/1946, Tỉnh ủy Rạch Giá tổ chức hội nghị tại rạch Thầy Quơn, làng Vĩnh Hòa, quận Gò Quao, tỉnh Rạch Giá (nay thuộc tỉnh An Giang). Hội nghị quyết định thành lập Ban quân sự tỉnh, do ông Dương Ngọc Kim làm Chính trị viên.
Tháng 8/1946, tỉnh Rạch Giá thành lập 3 phân đội Vệ quốc đoàn. Phân đội 1 do ông Kim làm phân đội trưởng, hoạt động chủ yếu tại các huyện Giồng Riềng, Châu Thành và Gò Quao.
Chính trị viên Tỉnh đội Rạch Giá
Đầu năm 1947, Tỉnh đội Rạch Giá được thành lập. Ông Dương Ngọc Kim, Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy, được cử làm Chính trị viên Tỉnh đội và giữ cương vị này cho đến tháng 7/1951. Năm 1951, Trung ương Cục quyết định giải tán Tỉnh ủy và Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh Rạch Giá khi sáp nhập 17 tỉnh Nam Bộ thành 12 khu chiến trường, tỉnh Rạch Giá không còn.
Quá trình hoạt động của ông được Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Kiên Giang xác nhận dựa trên cuốn sử “Kiên Giang 30 năm chiến tranh giải phóng (1945-1975)” do Nhà xuất bản Kiên Giang phát hành năm 1987. Đây là công trình khoa học lịch sử quân sự đầu tiên của tỉnh Kiên Giang, do Ban Khoa học quân sự của Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Kiên Giang nghiên cứu, biên soạn, với chủ biên là Đại tá Trần Văn Niên.
Sau đó, tác phẩm được Tỉnh ủy Kiên Giang chỉ đạo chỉnh sửa, bổ sung thành cuốn “Lịch sử lực lượng vũ trang tỉnh Kiên Giang - 30 năm kháng chiến (1945-1975)” do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành năm 2019.
Hội nghị rạch Thầy Quơn và sự ra đời của lực lượng vũ trang tỉnh
Theo tư liệu lịch sử, hội nghị tại rạch Thầy Quơn năm 1946 của Tỉnh ủy Rạch Giá đã thống nhất nhiều vấn đề quan trọng như: chuẩn bị kháng chiến lâu dài, tăng cường lãnh đạo lực lượng vũ trang, phát động toàn dân kháng chiến, đẩy mạnh công tác trừ gian, diệt ác, phá tề. Hội nghị quyết định thành lập Ban quân sự tỉnh do Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Xuân Hoàng kiêm Trưởng ban, ông Dương Ngọc Kim làm Chính trị viên.
Ông Dương Ngọc Kim được xem là Chính trị viên đầu tiên của lực lượng vũ trang tỉnh Rạch Giá, vì từ thời điểm này, tỉnh mới phát triển lực lượng quân sự riêng. Sau hội nghị, quân - chính - đảng các huyện, xã được kiện toàn, nâng cao hiệu quả chiến đấu. Lực lượng vũ trang tỉnh bắt đầu chuyển sang giai đoạn tiến công địch, giải phóng nông thôn.
5 năm lãnh đạo quân dân Rạch Giá kháng chiến
Cuối tháng 8/1945, Tỉnh ủy Rạch Giá lãnh đạo nhân dân lật đổ chính quyền tay sai, xây dựng chính quyền cách mạng từ tỉnh đến xã, ấp. Ngày 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng tấn công Sài Gòn, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ hai. Ngày 30/10/1945, quân Pháp tấn công thị xã Cần Thơ, mở đầu chiến dịch đánh chiếm miền Tây Nam Bộ.
Trong thời gian này, ông Dương Ngọc Kim cùng quân dân Rạch Giá chuẩn bị kháng chiến. Ngày 26/1/1946, quân Pháp tấn công tỉnh Rạch Giá. Các cơ quan tỉnh rút về Minh Lương, lập phòng tuyến ngăn chặn địch.
Sau hội nghị rạch Thầy Quơn, ông Dương Ngọc Kim chính thức làm Chính trị viên, lãnh đạo lực lượng vũ trang tỉnh đến năm 1951. Ông không chỉ chỉ huy chiến trường toàn tỉnh mà còn trực tiếp lãnh đạo Phân đội 1, kết hợp với quân dân địa phương thực hiện nhiều trận diệt ác trừ gian, phá tề, đánh nhỏ lẻ hạn chế địch càn quét.
Ngày 20/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Tỉnh ủy và Ủy ban Kháng chiến - Hành chính Rạch Giá lãnh đạo toàn quân, toàn dân đứng lên đánh Pháp. Lực lượng vũ trang tỉnh tổ chức phá đường giao thông, cầu cống, đánh đồn, xây cản ngăn tàu địch, phục kích đoàn xe tiếp tế trên địa bàn tỉnh.
Từ cuối năm 1947 đến giữa năm 1948, trước sức tấn công mạnh mẽ của ta, quân Pháp rút bỏ hàng loạt đồn ở Nam Bộ để tăng viện cho chiến trường Bắc Bộ. Ở Rạch Giá, địch rút khỏi nhiều quận lỵ, các quận Hồng Dân và Gò Quao được giải phóng.
Sau thất bại ở Việt Bắc, chiến lược “đánh nhanh, thắng nhanh” của Pháp phá sản. Chúng quay về bình định, biến Nam Bộ thành hậu phương khai thác người và của, thực hiện “lấy chiến tranh nuôi chiến tranh”, “dùng người Việt đánh người Việt”. Ở Rạch Giá hình thành hai vùng rõ rệt: vùng nông thôn giải phóng rộng lớn và vùng địch tạm chiếm ở thị xã, thị trấn, trục lộ giao thông. Ta vừa xây dựng căn cứ, vừa chủ động tấn công vùng địch kiểm soát.
Năm 1948 và 1949, chiến tranh du kích dưới sự chỉ huy của Tỉnh đội Rạch Giá phát triển mạnh, liên tục tấn công vùng địch hậu, tiêu diệt nhiều sinh lực, phá âm mưu bình định. Ta giữ vững và mở rộng vùng giải phóng, làm vùng địch tạm chiếm mất ổn định.
Giữa năm 1950, thực hiện chủ trương “tích cực cầm cự, chuẩn bị tổng phản công” của Trung ương, Bộ Tư lệnh Nam Bộ xây dựng 3 trung đoàn chủ lực ở 3 khu, chuyển một số đại đội về tăng cường cho tỉnh, huyện. Lực lượng vũ trang tỉnh Rạch Giá càng mạnh mẽ. Ban chỉ huy Tỉnh đội Rạch Giá do ông Tào Văn Tỵ làm Tỉnh đội trưởng, ông Dương Ngọc Kim tiếp tục làm Chính trị viên.
Ban chỉ huy tiếp tục chỉ huy lực lượng vũ trang toàn tỉnh tấn công địch bằng nhiều hình thức du kích phong phú cho đến tháng 7/1951, khi tỉnh Rạch Giá bị giải thể do sáp nhập 17 tỉnh thành 12 khu.
Những năm sau kháng chiến
Sau đó, ông Dương Ngọc Kim tiếp tục công tác tại tỉnh Long Châu Hà cho đến khi kháng chiến chống Pháp thành công. Cuối năm 1954, ông tập kết ra Bắc theo Hiệp định Genève. Ông chuyển ngành sang Bộ Nội thương. Từ tháng 1/1981, ông nghỉ hưu, sống tại Thành phố Hồ Chí Minh và mất ngày 14/12/1985.
Địa bàn tỉnh Rạch Giá xưa nay là tỉnh Kiên Giang, nên quá trình chiến đấu của ông được ghi dấu tại phòng truyền thống lực lượng vũ trang tỉnh Kiên Giang. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Kiên Giang hợp nhất với tỉnh An Giang thành tỉnh An Giang mới, nhưng tên tuổi Dương Ngọc Kim vẫn được ghi trong lịch sử kháng chiến của vùng đất này.
Ngày tập kết, ông để lại vợ con ở miền Nam. Hiện bà Dương Thị Cúc (sinh năm 1952), con gái ông, vẫn sống tại xã Vĩnh Phong, tỉnh An Giang.
Ông Võ Hồng Thức, con trai bà Dương Thị Cúc, chia sẻ: “Năm 2015-2016, gia đình xây sửa nhà thờ tổ mới phát hiện giấy tờ của ông ngoại. Gia đình mong các cơ quan chức năng sớm ghi nhận công trạng theo thực tế cống hiến của ông.” Ông Thức nói thêm: “Khi ông tập kết, mẹ tôi mới 2 tuổi. Nay mẹ đã 75 tuổi, già yếu, tôi mong kịp làm hồ sơ xét tặng danh hiệu để mẹ an lòng, gia đình tự hào, làm gương cho con cháu.”
Thông tin từ cơ quan đại diện Văn phòng Bộ Nội vụ tại phía Nam, đơn đề nghị của gia đình đã được chuyển đến các cơ quan chức năng xem xét theo thẩm quyền.
