Tăng quyền cho Tòa án: Công cụ 'phản ứng nhanh' bảo vệ sở hữu trí tuệ số
Thực tiễn cho thấy, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số ngày càng trở nên tinh vi, diễn ra với tốc độ nhanh chóng, phạm vi rộng lớn và khó xác định chủ thể. Việc xử lý các nền tảng xuyên biên giới – nơi máy chủ, pháp nhân hoạt động không đặt tại Việt Nam – vẫn là thách thức đáng kể, khiến các biện pháp hành chính truyền thống trở nên chậm trễ và kém hiệu quả.
Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, nếu chỉ dựa vào các quy định riêng lẻ của pháp luật sở hữu trí tuệ thì chưa đủ sức xử lý triệt để. Ông nhấn mạnh, việc bảo vệ quyền cần được đặt trong một “hệ sinh thái pháp lý” tổng thể, kết hợp hài hòa giữa pháp luật dân sự, hành chính, hình sự, cùng các quy định về thương mại điện tử và an ninh mạng. Đây được xem là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế quản trị nền tảng số hiện nay.
Luật mới trao thêm công cụ mạnh mẽ
Đáng chú ý, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 đã trao thêm công cụ quan trọng cho Tòa án. Cụ thể, luật mới cho phép Tòa án:
- Ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm trên không gian mạng.
- Ra quyết định tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet có liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Ông Giang cho biết: “Nếu có những vi phạm trong vấn đề này, tòa án hoàn toàn có thể ra quyết định phản ứng ngay. Hiện, chúng ta đã có Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.”
Luật sư Nguyễn Văn Dũng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, đánh giá đây là một bước tiến rất quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh vi phạm trên môi trường số ngày càng phổ biến. Ông lý giải, trước đây, việc xử lý vi phạm thường mất nhiều thời gian do phải chờ kết quả giải quyết vụ án, trong khi nội dung vi phạm vẫn tiếp tục tồn tại và lan rộng. Cơ chế mới cho phép Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời sẽ giúp cơ quan xét xử có thể can thiệp, phản ứng nhanh và trực tiếp vào môi trường số, “cắt đứt” hành vi xâm phạm ngay từ sớm, hạn chế tối đa thiệt hại xảy ra.
Chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang kiểm soát chủ động
Bà Đinh Thị Kiều My, Phó Chánh án Tòa án nhân dân Khu vực 2 – thành phố Hà Nội, nhận định: Việc luật sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ trao thêm quyền cho Tòa án trong việc yêu cầu gỡ bỏ, chặn truy cập nội dung vi phạm có thể xem là một bước tiến rất quan trọng theo hướng “phản ứng nhanh”. Bà cho biết, trước đây, khi xử lý vi phạm trên không gian mạng, tố tụng thường đi sau thực tế, trong khi nội dung xâm phạm có thể lan truyền chỉ trong vài giờ. Việc trao quyền cho Tòa án áp dụng các biện pháp kịp thời giúp ngăn chặn ngay từ đầu hoặc hạn chế tối đa hậu quả, thay vì chờ đến khi có bản án có hiệu lực.
Điểm đáng chú ý là cơ chế này chuyển trọng tâm từ “xử lý hậu quả” sang chủ động kiểm soát hành vi vi phạm đang diễn ra, phù hợp với đặc thù của môi trường số. Tuy nhiên, để thực sự trở thành “công cụ phản ứng nhanh”, bà My cho rằng cần bảo đảm hai điều kiện:
- Quy trình áp dụng phải nhanh, rõ ràng và khả thi trên thực tế.
- Cơ chế phối hợp hiệu quả với các nền tảng số trong việc thực thi yêu cầu của Tòa án.
Nếu thiếu hai yếu tố này, quy định tiến bộ cũng khó phát huy hết hiệu quả.
Thách thức và giải pháp thực thi
Dù vậy, việc tăng thẩm quyền cho Tòa án cũng đặt ra không ít thách thức. Bà My chỉ ra rằng, trong bối cảnh các nền tảng số hoạt động xuyên biên giới, thách thức lớn nhất không nằm ở việc ra quyết định, mà ở khả năng thực thi quyết định đó trên thực tế. Các thách thức chính bao gồm:
- Các nền tảng số thường có trụ sở tại nước ngoài (như Hoa Kỳ, Singapore...), gây khó khăn về rào cản pháp lý quốc tế và tính thực thi chủ quyền trên không gian mạng.
- Đối tượng vi phạm thường sử dụng các biện pháp kỹ thuật như VPN, Proxy để ẩn danh, hoặc liên tục thay đổi tên miền, địa chỉ IP, khiến việc chặn truy cập trở nên kém hiệu quả và chỉ mang tính tạm thời.
- Hành vi xâm phạm diễn ra cực kỳ nhanh chóng, trong khi quy trình tố tụng và ra quyết định của Tòa án thường chậm hơn tốc độ phát tán vi phạm.
- Một số nhà cung cấp dịch vụ Internet hoặc nền tảng trung gian có thể chậm trễ trong việc thực thi vì lo ngại ảnh hưởng đến trải nghiệm người dùng hoặc vi phạm chính sách quyền riêng tư.
Để vượt qua những thách thức này, bà My đề xuất cần thiết lập quy trình phối hợp trực tiếp giữa cơ quan tư pháp và các nền tảng số lớn. Cụ thể:
- Phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Công an và các doanh nghiệp viễn thông để thực hiện ngăn chặn về mặt kỹ thuật ngay lập tức.
- Tăng cường ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự và thương mại, đặc biệt trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, để tạo cơ sở pháp lý cho việc thực thi các quyết định của Tòa án xuyên biên giới.
- Xây dựng hệ thống theo dõi tự động để phát hiện các trường hợp tái vi phạm sau khi đã bị vô hiệu hóa, giúp việc thực thi mang tính liên tục và triệt để hơn.
Luật sư Nguyễn Văn Dũng cũng nhấn mạnh, để áp dụng hiệu quả, hồ sơ đề nghị phải chặt chẽ, chứng cứ rõ ràng và đáp ứng đúng điều kiện pháp luật. Ông cho rằng đội ngũ luật sư cần tham gia ngay từ giai đoạn đầu, bao gồm đánh giá hành vi xâm phạm, thu thập và bảo toàn chứng cứ điện tử, đồng thời xây dựng chiến lược pháp lý phù hợp. Trong nhiều trường hợp, thời điểm nộp đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp là yếu tố quyết định hiệu quả bảo vệ quyền lợi.
Việc mở rộng thẩm quyền cho Tòa án trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ cho thấy nỗ lực thích ứng của pháp luật Việt Nam trước những thách thức mới của nền kinh tế số. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là công cụ quan trọng giúp nâng cao khả năng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong bối cảnh các vi phạm trên nền tảng xuyên biên giới ngày càng phức tạp.
