Từ ngày 15 đến 20/11/2025, do mưa lớn cực đoan, Thủy điện Ba Hạ xả lũ khẩn cấp kéo dài, khiến nhiều vùng hạ du ngập sâu 3-4m, 113 người chết. Đây là thảm kịch lũ thủy điện nghiêm trọng nhất từ trước tới nay ở Việt Nam.
Diễn biến trận lũ lịch sử
Ngày 14/11/2025, Cục Phòng chống thiên tai và Quản lý đê điều (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã có văn bản chỉ đạo, cảnh báo. Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk yêu cầu Thủy điện Ba Hạ đưa mực nước hồ về mức 104m. Tuy nhiên, giữa tháng 11, hồ đã tích nước đến cao trình 105m – mức nước dâng cao nhất để phát điện, tương ứng dung tích hữu ích 165 triệu m3. Mỗi mét nước chiều cao tương đương 30-40 triệu m3 do hồ hình phễu.
Ngày 16/11, Sở chỉ đạo hạ mực nước về 102m lúc 11 giờ để chống lũ. Trưa 19/11/2025, lũ về với cường độ chưa từng thấy: đỉnh lũ 16.130 m3/s, lớn hơn cả đỉnh lũ Thủy điện Hòa Bình năm 2017. Với cột nước hơn 100m, gần gấp đôi Thủy điện Thác Bà, và chỉ cách Tuy Hòa (Phú Yên) 40 km, trong 3 ngày, lũ trên sông Ba lên tới 3 tỷ m3 nước. Cùng với mưa kỷ lục, tổng lượng nước vùng hạ du đạt 4 tỷ m3.
Thủy điện Ba Hạ xả lũ cả 12 cửa với cường độ 16.100 m3/s trong nhiều giờ. Để giảm lũ, lãnh đạo tỉnh được Chính phủ cho phép dâng nước lên cao trình 105,96m (mực nước gia cường). Dù dung tích bổ sung chỉ 40 triệu m3 so với 3 tỷ m3 lũ, nhưng theo tính toán, phần dung tích này giúp kéo giãn thời gian xuất hiện đỉnh lũ ở hạ lưu, tạo thêm thời gian sơ tán.
Bài học từ năm 2021 chưa được rút ra
Năm 2021, chỉ trong 7 giờ (từ 8h đến 15h ngày 30/11), Thủy điện Ba Hạ tăng xả lũ từ 4.000 m3/s lên 9.400 m3/s, nhấn chìm nhiều làng mạc thuộc 6 huyện, thành phố Phú Yên, khiến hơn 10 người chết, thiệt hại hàng trăm tỷ đồng. Khi đó, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Phó trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia Phòng chống thiên tai Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng các chủ hồ chứa không thực hiện nghiêm quy trình vận hành liên hồ chứa lưu vực sông Ba.
Ngày 27/11/2021, Ban Chỉ đạo Quốc gia có công điện chỉ đạo, nêu rõ một số hồ chứa trên lưu vực sông Ba không xả nước trước để đưa hồ về mực nước đón lũ. Ngày 5/12/2021, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì cuộc họp, yêu cầu rà soát quy trình chỉ đạo, phối hợp vận hành liên hồ chứa khoa học, thông tin kịp thời. Thủ tướng giao Bộ Tài nguyên và Môi trường thanh tra, xử lý vi phạm và điều chỉnh quy trình. Tuy nhiên, đến cuối tháng 6/2026, sau hơn 4,5 năm, quy trình mới vẫn đang hoàn thiện. Nhiều người trong cuộc ngậm ngùi: nếu có quy trình mới, thiệt hại ở Đắk Lắk có thể đã giảm.
Dự báo thiếu chính xác – nguyên nhân chính
Theo Cục Khí tượng Thủy văn, dự báo lũ đủ tin cậy với hệ thống sông lớn ở Bắc Bộ trước 2-3 ngày, Trung Bộ trước 1-2 ngày, Nam Bộ trước 10 ngày. Ngày 12/5/2026, Phó Cục trưởng Khí tượng Thủy văn Hoàng Đức Cường cho biết: “Dự báo không thể chính xác là đặc thù của công tác dự báo thời tiết. Phương châm của ngành là: Đo đạc chính xác, dự báo tin cậy, thông tin kịp thời.” Ông khuyến cáo không nên lập kế hoạch phòng chống thiên tai dựa theo dự báo mà phải căn cứ vào diễn biến thời gian thực.
Ngày 22/4/2026, Phó Chi cục trưởng Thủy lợi và Phòng chống thiên tai tỉnh Đắk Lắk Phạm Chí Toàn bày tỏ: “Trong đợt mưa lũ ngày 14-19/11/2025, công tác dự báo khí tượng thủy văn không chính xác, dự báo chung chung, giật cục. Từ ngày 14 đến 18, dự báo mưa gió ở mức rủi ro cấp 2. Tới đêm 18 lên mức rủi ro cực lớn, nhưng khi đó nước trong hồ đã tích lên 105m, cả vùng đồng bằng đã trên báo động 3. Nếu có dự báo sớm, hậu quả sẽ giảm thiểu hơn rất nhiều.” Ông cũng chỉ trích việc dự báo phân vùng chung chung, không chỉ rõ địa điểm, xã nào.
Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Mai Văn Khiêm nhấn mạnh: “Thông tin dự báo là cơ sở để kích hoạt toàn bộ hệ thống ra quyết định. Việc điều chỉnh bản tin theo diễn biến mới là biểu hiện của tính khoa học và trách nhiệm.”
Cảnh báo lũ không đến được người dân
Phó Tổng Giám đốc Thủy điện Ba Hạ Châu Đình Quốc kể lại: “Khi thủy điện xả lũ cả 12 cửa với cường độ hơn 16.000 m3/s, tôi gọi điện về nhà ở Tuy Hòa cách 40 km dưới hạ du, giục chạy lũ. Vợ tôi bảo làm gì có lũ mà chạy? Chỉ vài giờ sau, lũ về ngập ngang ngực. Tôi cũng gọi cho một ông anh họ, ông ấy gạt đi, không tin. Hơn 2 giờ sau, tôi gọi lại, ông miễn cưỡng mang gửi hai ô tô, một máy xúc và một gói tiền mặt. Sáng ra, lũ ngập nhà.” Nhiều người dân không có người thân gọi điện giục chạy, hậu quả hơn 100 người chết, hàng nghìn gia đình mất trắng tài sản.
Xung đột lợi ích trong vận hành liên hồ chứa
Ngày 15/6/2026, làm việc với nhóm phóng viên, Phó Cục trưởng Quản lý tài nguyên nước Ngô Mạnh Hà và Trưởng phòng Nam Trung Bộ Nguyễn Thị Phương Hoa cho biết: từ năm 2010 đến nay, quy trình vận hành liên hồ chứa đã qua bốn lần sửa đổi. Riêng sông Hồng có quy trình từ năm 2007 do Bộ Công thương chủ trì. Đến năm 2015, đã có quy trình cho 11 lưu vực sông với khoảng 134 hồ chứa, đập dâng trên tổng số hơn 700 hồ. Trong đó, chỉ khoảng 40 hồ có dung tích cắt lũ cho hạ du.
Bộ Tài nguyên và Môi trường đề xuất bổ sung nhiệm vụ chống lũ, chấp nhận hy sinh hiệu suất phát điện. Phản ứng kịch liệt nhất là từ phía điện lực. Nhóm phóng viên đã nhiều lần liên hệ Tập đoàn Điện lực Việt Nam nhưng chưa nhận được phản hồi chính thức.
Ông Ngô Mạnh Hà nhấn mạnh: “Nước là tài nguyên! Nếu để dành quá nhiều dung tích cắt lũ, mùa hạn thiếu nước, thiệt hại nhiều khi lớn hơn mùa lũ.” Đợt sửa quy trình sẽ tăng thẩm quyền cho Chủ tịch tỉnh, không phải đưa lên Chính phủ mọi việc. Theo quy trình hiện tại, chỉ khi cả ba hồ Ba Hạ, Sông Hinh, Krông H’năng đồng thời đề nghị dâng nước, Chủ tịch tỉnh mới được đề nghị Thủ tướng. Vào đỉnh lũ, Chủ tịch tỉnh đề nghị dâng nước, Thủ tướng ủy quyền cho Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng. Mất hơn 2 giờ để ra quyết định, trong khi nước dâng 0,96m chỉ tác động thêm chưa đến 0,1 atm lên thân đập, với hệ số an toàn đập bê-tông là 1,25 và đập đất là 1,5.
Giải pháp: Hoàn thiện quy trình và hóa giải xung đột lợi ích
Ngày 21/11/2025, Ban Bí thư Trung ương Đảng ra kết luận về tiếp tục thực hiện Chỉ thị 42-CT/TW, yêu cầu điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ, đơn hồ chứa thủy điện, thủy lợi, ưu tiên dành dung tích hữu ích để cắt lũ cho hạ du. Kết luận do Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú ký.
Nhóm phóng viên nhận thấy hầu hết các vụ mất an toàn hồ đập đều do tích nước khi mùa lũ chưa kết thúc, dung tích cắt lũ không còn. Quy trình vận hành liên hồ chứa thực chất là bài toán bể nước với một vòi chảy vào, một vòi chảy ra, làm sao để không tràn bể. Vấn đề cốt lõi là xung đột lợi ích giữa chủ hồ (muốn phát điện), người sở hữu tài nguyên nước và cộng đồng dân cư hạ du. Hóa giải được xung đột này sẽ có quy trình vận hành liên hồ chứa hoàn thiện.
