Sau chín tháng triển khai, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã mang lại nhiều kết quả tích cực: bộ máy tinh gọn hơn, giảm tầng nấc trung gian, chính quyền gần dân hơn và phản ứng chính sách nhanh hơn. Tuy nhiên, như nhiều đại biểu đã chỉ ra, cuộc cách mạng về tổ chức này cũng kéo theo những hệ lụy tất yếu cần được hóa giải.
Lựa chọn chuyên đề giám sát đúng và trúng
Việc lựa chọn chuyên đề giám sát tối cao về tài sản công, cụ thể là “trụ sở làm việc trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp”, được đánh giá là quyết sách “đúng và trúng”. Đúng vì nó chạm vào lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh thất thoát, lãng phí và lợi ích cục bộ. Trúng vì nó gắn trực tiếp với cuộc cải cách tổ chức bộ máy quy mô lớn, khi mọi thay đổi trên giấy tờ đều kéo theo những hệ quả thực tiễn: trụ sở nào được sử dụng, trụ sở nào bỏ hoang, tài sản nào chuyển đổi công năng, ai chịu trách nhiệm?
Thực trạng: Thừa trụ sở, thiếu con người
Đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Cà Mau) phân tích: Khi bỏ cấp trung gian, áp lực công việc không mất đi mà dồn toàn bộ xuống cấp cơ sở. Nghịch lý xảy ra: trụ sở có thể thừa sau sáp nhập, nhưng nguồn lực con người và cơ chế quyết định tại chỗ lại thiếu hụt trầm trọng. “Nhiều nhiệm vụ được chuyển xuống cơ sở, nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn nằm ở cấp trên, khiến mô hình hai cấp đôi khi chỉ mang tính hình thức, làm chậm quá trình giải quyết công việc cho người dân”, bà thẳng thắn nhận xét.
Biên bản thảo luận tổ đại biểu Quốc hội ghi nhận: Thiếu quy trình tối ưu và công cụ công nghệ dẫn đến tình trạng cán bộ xã bị “ngập” trong báo cáo và thủ tục hành chính. Áp lực càng nặng nề hơn khi năng lực cán bộ còn khoảng cách xa so với yêu cầu thực tế, không chỉ làm hành chính mà còn phải thực hiện chức năng quản trị. Khi đối mặt với các vấn đề phức tạp về đầu tư, quy hoạch hay chuyển đổi số, nhiều người lúng túng, không dám làm vì sợ sai phạm và thiếu cơ chế bảo vệ cán bộ.
Giám sát kiến tạo: Từ tìm sai đến đồng hành
Để hoạt động giám sát về tài sản công nói riêng và quá trình triển khai mô hình hai cấp nói chung đạt kết quả thực chất, nhiều giải pháp mang tính cách mạng về mục tiêu và phương thức giám sát đã được gợi mở. Đại biểu Lê Minh Nam (Cần Thơ) tán thành nguyên tắc “giám sát kiến tạo” được khẳng định trong báo cáo của Ủy ban Dân nguyện và Giám sát. Thay vì chỉ “tìm sai để xử lý”, giám sát cần hướng tới chia sẻ, đồng hành và tìm giải pháp mở đường, đánh giá toàn diện thực trạng để thiết kế chính sách tốt hơn, tháo gỡ nguồn lực bị “đóng băng”.
Giám sát dựa trên dữ liệu thực và thời gian thực
Đại biểu Bế Trung Anh (Đắk Lắk) nhấn mạnh: “Chính phủ chạy bằng dữ liệu, Quốc hội không thể giám sát bằng ký ức”. Ông đề xuất xây dựng nền tảng số đồng bộ, kết nối dữ liệu quốc gia để đại biểu có thể truy cập, đối chiếu và phát hiện điểm nghẽn ngay khi phát sinh, thay vì giám sát chủ yếu dựa vào báo cáo định kỳ với số liệu định tính.
Huy động chuyên gia và tăng tính độc lập của đại biểu
Đại biểu Đàng Thị Mỹ Hương (Khánh Hòa) kiến nghị cần có cơ chế rõ ràng để huy động nhà khoa học, chuyên gia tham gia cùng các đoàn giám sát. Đồng thời, mỗi đại biểu Quốc hội cần nâng cao tính độc lập, tự xây dựng kế hoạch giám sát riêng dựa trên thế mạnh chuyên môn và địa bàn ứng cử, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chương trình chung.
Cơ chế hậu giám sát - khâu đột phá
Để giải tỏa trăn trở của cử tri về nhiều kiến nghị giám sát “chỉ dừng lại ở báo cáo”, nhiều đại biểu đề xuất mạnh mẽ về cơ chế hậu giám sát. Các cơ quan của Quốc hội và đoàn đại biểu cần tổ chức giám sát lại việc thực hiện các kiến nghị trước đó, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Kết quả thực hiện kiến nghị giám sát cần được công khai để nhân dân và cử tri theo dõi, đánh giá, tạo áp lực trách nhiệm tích cực.
Cơ chế hậu giám sát phải được coi là “khâu đột phá”. Cần có quy định cụ thể về trách nhiệm và chế tài đối với các cơ quan, cá nhân (nhất là người đứng đầu) chậm thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các kết luận sau giám sát.
Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã khép lại, mở ra chương trình nghị sự dày đặc và thách thức cho nhiệm kỳ mới. Nỗ lực của Hội đồng Dân tộc, các ủy ban, các đoàn đại biểu và từng đại biểu, cùng sự phối hợp chặt chẽ, tinh thần “thấu hiểu và chia sẻ” giữa chủ thể và đối tượng giám sát sẽ là “chìa khóa vàng” để biến kiến nghị trên nghị trường thành chuyển biến thực tế tích cực.
