Tòa Phá án Pháp đã mở phiên giám đốc thẩm nhằm xem xét quyết định của Tòa Phúc thẩm Paris năm 2024 và Tòa sơ thẩm Evry năm 2021, vốn bác đơn kiện của bà Trần Tố Nga chống lại hơn 14 tập đoàn đa quốc gia, bao gồm Monsanto và Dow Chemical, vì đã sản xuất và cung cấp chất độc da cam/dioxin cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam.
Diễn biến phiên tòa
Sau phiên tranh tụng tại Tòa Phá án Pháp ngày 16/6, các luật sư của bà Trần Tố Nga bày tỏ hy vọng tòa sẽ hủy phán quyết của Tòa Phúc thẩm Paris, mở đường cho việc xem xét nội dung vụ kiện đối với các tập đoàn hóa chất Mỹ. Trong hơn 2 giờ điều trần, các luật sư bị đơn nhắc lại lập luận rằng tư pháp Pháp không đủ thẩm quyền thụ lý vụ án, và các công ty hành động theo yêu cầu của quân đội Mỹ, thậm chí bị trưng dụng vì mục đích quân sự, do đó được hưởng quyền miễn trừ tư pháp như một Nhà nước.
Ngược lại, Công tố viên tại Tòa Phá án cho rằng các công ty này không hành động vì lợi ích Nhà nước mà vì lợi nhuận riêng. Bà Trần Tố Nga cùng hai luật sư tình nguyện biện hộ gồm ông Paul Mathonnet và ông Bertrand Repolt đã tham dự phiên tòa.
Quan điểm của luật sư nguyên đơn
Trả lời báo chí sau phiên giám đốc thẩm, luật sư Paul Mathonnet nhấn mạnh vụ việc không chỉ liên quan đến bà Trần Tố Nga mà còn là quyền cơ bản của các nạn nhân được tiếp cận công lý. Ông khẳng định: “Vụ kiện này rất quan trọng vì nêu bật quyền cơ bản được có một thẩm phán xem xét, trước luận điểm của các công ty cho rằng họ được hưởng quyền miễn trừ mà họ không có.”
Theo ông Mathonnet, vấn đề pháp lý cốt lõi là xác định hoạt động của các tập đoàn hóa chất Mỹ là hành vi thương mại hay hành vi thực thi chủ quyền Nhà nước. Các tập đoàn bị kiện cho rằng họ được hưởng quyền miễn trừ tài phán vì sản xuất chất độc da cam theo yêu cầu và tiêu chuẩn kỹ thuật do Chính phủ Mỹ áp đặt. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh việc cung cấp hàng hóa cho Nhà nước không đồng nghĩa với thực thi quyền lực công, do đó các tập đoàn này không thể được hưởng quyền miễn trừ vốn chỉ dành cho Nhà nước hoặc các thực thể được chuyển giao một phần quyền lực công.
Ông cho biết cả tòa sơ thẩm lẫn phúc thẩm đều chưa xem xét nội dung vụ kiện vì vướng tranh cãi về quyền miễn trừ tài phán. Nếu Tòa Phá án hủy bản án phúc thẩm vào ngày 16/9 tới, vụ việc có thể được đưa trở lại cấp phúc thẩm hoặc tiếp tục xem xét nội dung tại cấp sơ thẩm. Khi đó, lần đầu tiên các bên sẽ có cơ hội tranh luận về trách nhiệm của các tập đoàn hóa chất Mỹ đối với hậu quả của chất độc da cam. Ông cũng cho biết quan điểm của phía nguyên đơn nhận được sự đồng tình của đại diện Viện Công tố bên cạnh Tòa Phá án.
Lịch sử vụ kiện
- Năm 2014: Bà Trần Tố Nga đệ đơn kiện 14 công ty hóa chất Mỹ (ban đầu 26 công ty, 12 công ty đã ngừng hoạt động) tại Tòa án Evry (ngoại ô Paris), nơi bà cư trú.
- 10/5/2021: Tòa án Evry phán quyết không có thẩm quyền xét xử, cho rằng các công ty được hưởng quyền miễn trừ tài phán và tuân theo lệnh quân đội Mỹ.
- 22/8/2024: Tòa Phúc thẩm Paris giữ nguyên phán quyết sơ thẩm, cho rằng các tập đoàn hóa chất Mỹ được hưởng quyền miễn trừ trách nhiệm pháp lý vì sản xuất theo yêu cầu của Chính phủ Mỹ.
- 16/6/2026: Tòa Phá án mở phiên giám đốc thẩm xem xét vai trò của các tập đoàn hóa chất Mỹ.
Quan điểm của luật sư Bertrand Repolt
Luật sư Bertrand Repolt, người theo đuổi vụ kiện hơn chục năm qua, cho biết đại diện Viện Công tố bên cạnh Tòa Phá án đã gửi ý kiến bằng văn bản trước phiên xử, trong đó cho rằng các tập đoàn hóa chất Mỹ thực hiện hoạt động thương mại chứ không phải hành vi thực thi chủ quyền nhà nước. Theo ông, đây là yếu tố quan trọng cho thấy quyền miễn trừ tài phán không nên được áp dụng.
Ông Repolt nhấn mạnh các tập đoàn bị kiện là công ty thương mại tư nhân, chỉ thực hiện đơn đặt hàng của Chính phủ Mỹ theo yêu cầu kỹ thuật nhất định như nhiều hợp đồng công khác. Việc sản xuất theo tiêu chuẩn do Chính phủ Mỹ đặt ra không biến các doanh nghiệp này thành cơ quan hay đại diện của Nhà nước Mỹ. Các công ty đã sản xuất và kinh doanh chất khai quang này trước, trong và sau chiến tranh Việt Nam, do đó đây rõ ràng là hoạt động thương mại.
Ông cho rằng các doanh nghiệp này đã cung cấp sản phẩm độc hại thông qua quy trình sản xuất mà họ hoàn toàn làm chủ. Họ có quyền lựa chọn hoặc thay đổi phương thức sản xuất nhưng đã không làm, do đó trách nhiệm của họ cần được xem xét trước tòa án Pháp. Nếu Tòa Phá án hủy bản án của Tòa Phúc thẩm Paris ngày 22/8/2024, vụ việc nhiều khả năng sẽ được chuyển tới một hội đồng xét xử khác của Tòa Phúc thẩm Paris để xem xét lại vấn đề miễn trừ tài phán theo định hướng pháp lý của Tòa Phá án. Khi đó, các bên mới có thể tranh luận về những vấn đề cốt lõi như mức độ độc hại của chất độc da cam, việc bà Trần Tố Nga có bị phơi nhiễm hay không, và mối liên hệ giữa bệnh lý của bà với chất độc da cam.
Kêu gọi công lý từ nạn nhân
Vụ kiện thu hút sự quan tâm của báo chí Pháp. Bà Trần Tố Nga cho rằng việc các tập đoàn hóa chất phủ nhận độc tính của chất độc da cam là khó lý giải, trong khi Chính phủ Mỹ đã chi khoảng 800 triệu USD bồi thường cho các cựu binh Mỹ từng tiếp xúc với chất độc da cam tại Việt Nam. Bà cũng nhắc lại việc Chính phủ Mỹ công nhận 17 bệnh lý có khả năng liên quan đến phơi nhiễm chất độc da cam.
Bà Trần Tố Nga kêu gọi đại diện các tập đoàn hóa chất và luật sư bị đơn tới Việt Nam để tận mắt chứng kiến cuộc sống của các nạn nhân. Theo bà, chỉ cần gặp gỡ những gia đình có con em mang dị tật hoặc chịu hậu quả của chất độc da cam, họ sẽ hiểu rõ hơn mất mát mà các nạn nhân phải gánh chịu. Bà khẳng định đây không phải là cuộc đấu tranh vì lợi ích cá nhân mà là “cuộc đấu tranh vì công lý” cho gần 5 triệu nạn nhân chất độc da cam Việt Nam và nhiều nạn nhân khác trong khu vực và ở Mỹ, đồng thời quyết tâm theo đuổi vụ kiện.
Hệ thống tư pháp Pháp
Theo cách tổ chức hệ thống tư pháp đặc trưng của Pháp, vị trí “Tối cao” được chia đều cho 3 cơ quan: Tòa Phá án (tòa án tối cao nhánh tư pháp, xét xử dân sự, hình sự, thương mại, lao động…, chỉ tập trung vào việc các tòa cấp dưới áp dụng đúng luật hay không); Tham chính viện (Hội đồng Nhà nước) – tòa án tối cao nhánh hành chính, giải quyết tranh chấp giữa người dân với chính quyền hoặc giữa các cơ quan Nhà nước; và Hội đồng Hiến pháp – cơ quan giám sát tính hợp hiến của các đạo luật. Do đó, Tòa Phá án là tòa án tối cao trong lĩnh vực dân sự và hình sự tại Pháp, nhưng không phải là tòa án tối cao duy nhất. Nếu phát hiện tòa cấp dưới áp dụng sai luật hoặc sai thủ tục tố tụng, Tòa Phá án sẽ hủy bỏ bản án và gửi hồ sơ về cho một tòa phúc thẩm khác xét xử lại. Nếu tòa cấp dưới làm đúng, Tòa Phá án sẽ bác đơn kháng cáo và giữ nguyên bản án.
