Tri Thức - Znews trân trọng giới thiệu nội dung góp ý của ông Lê Hoàng tại tọa đàm góp ý Luật Xuất bản của Ủy ban Văn hóa Xã hội Quốc hội và đoàn Đại biểu quốc hội TP.HCM.
Nhận thức về Chỉ thị 04
Theo ông Lê Hoàng, Chỉ thị 04 của Ban Bí thư đã nâng vị thế hoạt động xuất bản lên tầm cao mới, với tư duy mới về hệ giá trị rộng mở. Xuất bản được xem là hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo giá trị, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo trong giáo dục đào tạo, và là ngành kinh tế - công nghệ phát triển.
Chỉ thị đặt nền tảng cho hệ sinh thái xuất bản mở, không chỉ gói gọn trong ba lĩnh vực xuất bản - in - phát hành mà còn chú trọng các yếu tố nền tảng: người đọc là trung tâm, phát triển văn hóa đọc là mục tiêu; chất lượng nguồn nhân lực được quan tâm; vai trò Hội Xuất bản Việt Nam được đề cao; chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu.
Đặc biệt, Chỉ thị 04 mở ra hướng tháo gỡ những điểm nghẽn cản trở ngành xuất bản, tạo động lực phát triển mạnh mẽ.
Điểm nghẽn của thị trường sách Việt Nam
Ông Lê Hoàng chỉ ra "điểm nghẽn của điểm nghẽn" là thị trường sách còn non yếu và dễ tổn thương. Bên cạnh các khó khăn như mô hình hoạt động không phù hợp, nguồn lực hạn chế, thu nhập thấp, cơ chế chính sách chưa đáp ứng thực tiễn, xâm phạm bản quyền, thì sự yếu kém của thị trường sách là nguyên nhân sâu xa nhất.
Quy mô thị trường sách Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 5.230 tỷ đồng (200 triệu USD) cho hơn 110 triệu dân, tức khoảng 2 USD/người/năm, thấp hơn nhiều so với Malaysia (9 USD), Thái Lan (9 USD) và Hàn Quốc (100 USD). Số lượng sách in năm 2025 khoảng 610 triệu bản, hơn 75% là sách giáo khoa, bình quân 6 bản/người/năm. Khi chính sách sử dụng lại sách giáo khoa được triển khai, số lượng có thể giảm xuống 200 triệu bản, thấp hơn mức 10 bản/người/năm của nhiều nước Đông Nam Á.
Tình hình tiêu thụ sách tại Đường sách TP.HCM giai đoạn 2023-2026 cho thấy sự suy giảm rõ rệt. Quý I/2026 bán được 218.000 bản, trong khi quý I/2023 là 144.522 bản. Riêng sách thiếu nhi, quý I/2026 bán 26.106 bản, giảm 48% so với cùng kỳ năm 2023 (54.465 bản), doanh thu cũng giảm mạnh.
Nhiều đầu sách chỉ in lần đầu 1.000-2.000 bản nhưng khó tiêu thụ, tồn kho 10-20% đã là thất bại kinh tế. Thị trường xuất bản số (ebook, audiobook) chỉ chiếm chưa tới 2,6% tổng doanh thu.
Nguyên nhân cốt lõi là số người đọc sách còn ít, sức mua thấp, người Việt chưa có thói quen đọc sách bền vững từ gia đình và nhà trường. So với Hàn Quốc, nhiều chương trình khuyến khích cha mẹ đọc sách cùng con 3 buổi/tuần, mỗi buổi 30 phút; Indonesia quy định học sinh đọc 15 phút trước giờ học.
Ông Lê Hoàng ví Chỉ thị 04 như "Khoán 10 của nền nông nghiệp Việt Nam" đối với ngành xuất bản, mở ra cơ hội phát triển. Vì vậy, sửa đổi Luật Xuất bản năm 2012 cần thể chế hóa đầy đủ tinh thần Chỉ thị 04.
Góp ý cụ thể cho Dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi
Điều 3 (vị trí, mục đích hoạt động xuất bản): Đề nghị bổ sung khẳng định vai trò xuất bản là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia, hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo giá trị, nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc làm trung tâm.
Điều 6 (quản lý nhà nước): Kiến nghị bổ sung điều khoản riêng về Hội Xuất bản Việt Nam tại điểm k khoản 1: "Hội Xuất bản Việt Nam là tổ chức xã hội - nghề nghiệp, có nhiệm vụ tập hợp, đoàn kết người làm xuất bản; bảo vệ quyền lợi hội viên; hỗ trợ nâng cao trình độ chuyên môn; góp phần xây dựng văn hóa đọc và phát triển ngành. Nhà nước có trách nhiệm quản lý, hướng dẫn và tạo điều kiện cho Hội phát triển." Lý do: Chỉ thị 04 dành điểm IV.10 cho Hội Xuất bản; Luật Báo chí 2025 có Điều 12 riêng về Hội Nhà báo Việt Nam. Cần xây dựng điều khoản riêng tương tự Luật Báo chí và Luật Thư viện.
Điều 7 (chính sách nhà nước): Kiến nghị bổ sung quy định hỗ trợ phát triển xuất bản điện tử và phát hành trên môi trường số. Đề nghị viết lại điểm b khoản 3: "Chăm lo, nuôi dưỡng và thúc đẩy mạnh mẽ văn hóa đọc trong nhân dân; hình thành thiết chế văn hóa tạo không gian đọc sách; triển khai tiết đọc sách như môn học tự chọn từ tiểu học đến trung học cơ sở nhằm hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập; xây dựng hệ thống thư viện hiện đại trong trường học." Đồng thời bỏ cụm từ "phát triển không gian văn hóa đọc" tại điểm a khoản 1 để tránh trùng lặp. Lý do: Nội dung thể hiện tinh thần Chỉ thị 04; Luật Thư viện 2019 đã có Điều 30 về phát triển văn hóa đọc; nhiều nước như Nhật Bản có Luật Chấn hưng văn hóa đọc (2005) và Luật Khuyến khích đọc sách cho trẻ em (2001).
Ông Lê Hoàng đề nghị Ban soạn thảo xem xét xây dựng một điều khoản độc lập về phát triển văn hóa đọc trong Luật Xuất bản sửa đổi, tương tự cách tiếp cận của Luật Thư viện 2019.
