Khi khói lửa chiến tranh thực sự lắng xuống, Iran có thể ở vào vị thế tài chính tốt hơn so với trước khi xung đột nổ ra. Bản ghi nhớ gồm 14 điểm giữa Iran và Mỹ bao gồm việc giải phóng các tài sản bị đóng băng, nới lỏng đáng kể các lệnh trừng phạt, thành lập một quỹ đầu tư quy mô lớn và cho phép Tehran xuất khẩu dầu mỏ. Dù vẫn còn nhiều chi tiết cần làm rõ, nhưng các ưu đãi tài chính này có thể mang lại nguồn lực cần thiết để Iran tái thiết nền kinh tế đầy tiềm năng nhưng bấy lâu nay chưa được khai thác hiệu quả.
Iran, một trong những nền kinh tế lớn nhất Trung Đông, hầu như không nhận được dòng vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài trong suốt 4 thập kỷ qua do bị loại khỏi thị trường vốn toàn cầu vì các lệnh trừng phạt. Quốc gia này sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ hai và trữ lượng dầu mỏ lớn thứ tư thế giới. Bên cạnh đó, Iran còn có nguồn nhân lực hơn 92 triệu người với trình độ học vấn cao, nền tảng công nghiệp đa dạng, cùng nhiều tiềm năng chưa khai thác trong các lĩnh vực hóa dầu, khai khoáng, du lịch và nông nghiệp.
Động lực từ xuất khẩu dầu mỏ
Quan trọng nhất và cũng mang lại tác động tức thời nhất là việc bản ghi nhớ giúp khôi phục động cơ kinh tế chủ chốt của Iran: Xuất khẩu dầu mỏ. Khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, Iran có thể tự do bán dầu. Nước này sẽ có thể xuất khẩu khoảng 2 triệu thùng dầu mỗi ngày, cao hơn khoảng 1/3 so với mức trước chiến tranh, theo đánh giá của ông Jorge Leon, Giám đốc phân tích địa chính trị của công ty tư vấn Rystad.
Ngoài ra, do các giao dịch được thực hiện hợp pháp, Iran sẽ không còn phải bán dầu với mức chiết khấu sâu như trước. “Đây có vẻ là một thỏa thuận khá có lợi cho Iran”, ông Leon nhận định. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), khoảng 50% doanh thu của chính quyền Iran đến từ xuất khẩu dầu mỏ. Trong nhiều năm qua, để né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ, Iran chủ yếu dựa vào các “hạm đội bóng tối” để bán dầu, vì vậy, đối tượng khách hàng của Iran rất hạn chế. Lệnh phong tỏa của Mỹ trong vài tháng gần đây thậm chí còn chặn đứng hoạt động xuất khẩu dầu của Iran.
Hoạt động xuất khẩu dầu của Iran đã có tín hiệu khởi sắc. Theo công ty theo dõi hàng hải TankerTrackers, Iran đã xuất khẩu thành công 3,8 triệu thùng dầu qua eo biển Hormuz trong tuần này sau khi Mỹ đồng ý chấm dứt phong tỏa hải quân. Hiện tại, Tehran cũng đồng ý cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz miễn phí trong 60 ngày. Sau thời gian này, Iran có thể nối lại việc thu phí khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu vận chuyển qua eo biển, mang về khoảng 2 triệu USD từ mỗi tàu chở dầu đi qua tuyến hàng hải này.
Giải phóng tài sản bị phong tỏa
Iran có thể nhanh chóng khôi phục dòng tiền nếu Mỹ giải phóng hơn 100 tỷ USD tài sản của nước này đang bị đóng băng tại các ngân hàng trên khắp thế giới. Mặc dù thời điểm và phạm vi thực hiện chưa được làm rõ, bản ghi nhớ nêu rằng các quỹ và tài sản bị phong tỏa của Iran sẽ được cung cấp “đầy đủ” để Ngân hàng Trung ương Iran sử dụng. Theo ông Frederic Schneider, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Hội đồng Trung Đông, ước tính nước này hiện có từ 124 tỷ đến 167 tỷ USD tài sản bị đóng băng, tương đương khoảng một phần tư quy mô nền kinh tế trước chiến tranh.
Ông Gregory Brew, chuyên gia phân tích Iran và năng lượng tại Eurasia Group, cho biết nguồn vốn dễ tiếp cận nhất đối với Iran hiện nay là khoảng 12 tỷ USD đang được lưu giữ tại Qatar. Iran từ lâu đã yêu cầu được tiếp cận phần lớn tài sản bị đóng băng trước khi chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ nói với CNN ngày 15/6 rằng “sẽ không có khoản tiền bị phong tỏa nào được giải ngân, nếu Iran chưa thực hiện các cam kết của mình”.
Quỹ đầu tư 300 tỷ USD
Bản ghi nhớ cũng mở đường cho việc thành lập quỹ đầu tư trị giá 300 tỷ USD, nguồn lực được đánh giá có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái thiết Iran sau chiến tranh. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã phá hủy nhiều cơ sở hạ tầng tại Iran, bao gồm các nhà máy thép và cơ sở hóa dầu. Giới chức Iran cho rằng thiệt hại vào khoảng 270 tỷ USD, dù con số này hiện chưa thể được xác minh về tính chính xác.
Phát biểu với báo giới bên lề hội nghị G7 ngày 17/6, Tổng thống Trump cho biết các quốc gia và nhà tài trợ sẽ có thể tham gia đầu tư vào quá trình tái thiết kinh tế của Iran. Tuy nhiên, ông nghi ngờ việc các nhà đầu tư nước ngoài sẽ sớm quan tâm đến thị trường đầu tư tại Iran. “Nếu họ muốn làm, không sao cả. Nhưng tôi nghĩ sẽ còn khá lâu nữa trước khi họ đánh giá được cách thức hành xử của Iran”, ông Trump nói.
Dù vậy, một nguồn tin am hiểu về quá trình thực hiện bản ghi nhớ tiết lộ với Reuters, hơn một nửa giá trị quỹ đã nhận được cam kết tài trợ từ các công ty. Nguồn tin cho biết các doanh nghiệp có trụ sở tại Mỹ, các nước Arab vùng Vịnh, châu Á, Nam Mỹ và châu Phi đã cam kết tham gia tài trợ. Các khoản đầu tư được cam kết trải rộng trên nhiều lĩnh vực như năng lượng, logistics, sản xuất công nghiệp và vận tải.
Tehran ban đầu yêu cầu Mỹ bồi thường 400 tỷ USD cho các thiệt hại do chiến tranh gây ra, nhưng Washington từ chối. Sau đó, ý tưởng thành lập quỹ đầu tư này đã xuất hiện. Nếu mọi việc thuận lợi, Iran có thể sử dụng quỹ đầu tư, tài sản được phong tỏa hoặc tiền thu về từ hoạt động xuất khẩu dầu mỏ để nâng cấp cơ sở hạ tầng dầu khí đã xuống cấp, nhằm tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.
Nới lỏng trừng phạt
Việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran có thể giúp doanh nghiệp và ngân hàng nước này tự do giao thương hàng hóa cũng như sử dụng các dịch vụ tài chính với phần còn lại của thế giới. Điều đó sẽ khiến các tổ chức tài chính nước ngoài sẵn sàng hợp tác với Iran. Việc xóa bỏ các hình phạt đối với nhà đầu tư nước ngoài hợp tác với Iran sẽ đánh dấu một thay đổi lớn trong chính sách kéo dài gần 5 thập kỷ của Mỹ.
Tổng thống Trump cùng các thành viên trong chính quyền cho biết các lệnh trừng phạt chỉ được dỡ bỏ nếu Iran tuân thủ các cam kết của mình, bao gồm những nghĩa vụ liên quan đến việc chấm dứt chương trình hạt nhân. Tất cả những lợi ích kể trên hiện vẫn dừng lại ở những khả năng mang tính lạc quan, vì còn phụ thuộc vào việc bản ghi nhớ có được thực thi bền vững không, các vòng đàm phán tiếp theo có đưa tới thỏa thuận cuối cùng không. Tuy nhiên, khuôn khổ hiện tại cho thấy những tiềm năng giúp Iran cải thiện đáng kể vị thế tài chính.
