Đăng ký khai sinh, khai tử tự động: Bước tiến lớn trong cải cách hành chính
Theo quy định hiện hành tại Luật Hộ tịch năm 2014, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con trong vòng 60 ngày kể từ ngày sinh con. Đối với khai tử, vợ, chồng, con, cha, mẹ hoặc người thân thích phải thực hiện đăng ký trong vòng 15 ngày kể từ ngày có người qua đời. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều trường hợp chậm trễ hoặc bỏ sót việc đăng ký do người dân gặp khó khăn trong quá trình thực hiện thủ tục.
Chia sẻ trách nhiệm với UBND cấp xã
Bộ Tư pháp, sau khi tổng kết thực tiễn, nhận thấy phần lớn các trường hợp sinh, tử đều diễn ra tại cơ sở y tế. Trong khi đó, việc đăng ký hộ tịch hiện nay chủ yếu dựa vào nghĩa vụ của người dân, dẫn đến tình trạng chậm đăng ký, không đăng ký hoặc phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết. Để thuận lợi hơn cho người dân, cơ quan soạn thảo đề xuất "chia sẻ" một phần trách nhiệm cho UBND cấp xã.
Cụ thể, nếu trẻ em sinh ra tại cơ sở y tế, gia đình đã cung cấp đủ nội dung đăng ký khai sinh và dữ liệu được kết nối, chia sẻ tự động tới hệ thống đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử, thì UBND cấp xã sẽ chủ động thực hiện đăng ký khai sinh. Tương tự, nếu cá nhân qua đời tại cơ sở y tế và đáp ứng các điều kiện tương tự, UBND cấp xã sẽ chủ động thực hiện đăng ký khai tử.
Bộ Tư pháp cho rằng sự thay đổi này nhằm thể chế hóa chủ trương đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý hộ tịch, lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Đồng thời, nó giúp bảo đảm đăng ký kịp thời, đầy đủ các sự kiện hộ tịch và giảm gánh nặng thủ tục cho người dân. Với các trường hợp không thực hiện đăng ký khai sinh, khai tử chủ động, người có trách nhiệm vẫn phải thực hiện trong thời hạn và quy trình luật định.
Linh hoạt địa điểm đăng ký kết hôn
Vẫn theo luật hiện hành, UBND cấp xã nơi cư trú của một trong hai bên nam, nữ là cơ quan có thẩm quyền thực hiện đăng ký kết hôn. Bộ Tư pháp nhận định, việc gắn chặt thẩm quyền với nơi cư trú đang dần bộc lộ hạn chế, nhất là trong bối cảnh dân cư di biến động lớn và nhu cầu giải quyết thủ tục hành chính linh hoạt ngày càng tăng.
Do đó, cơ quan soạn thảo đề xuất sửa đổi theo hướng thẩm quyền thực hiện đăng ký kết hôn là UBND cấp xã không phân biệt nơi cư trú của công dân. Tinh thần này được áp dụng với cả thủ tục đăng ký khai sinh và khai tử. Ví dụ, anh Tú (28 tuổi, quê Đắk Lắk) từng phải vội vàng bắt chuyến xe trong đêm từ nơi làm việc tại TP.HCM về nơi thường trú, với quãng đường hơn 300 km, để làm thủ tục đăng ký kết hôn, rồi hôm sau lại tức tốc quay ngược trở lại công ty. Đề xuất tại dự thảo sẽ giúp những người như anh Tú rất nhiều, vì không phải "ngược xuôi" làm thủ tục nữa.
Vai trò then chốt của cơ sở dữ liệu
Lợi ích từ các chính sách được Bộ Tư pháp đưa ra tại dự thảo là điều không cần bàn cãi. Song để các đề xuất khả thi và hiệu quả, theo nhiều chuyên gia và đại biểu, mấu chốt nằm ở cơ sở dữ liệu về hộ tịch phải đảm bảo "đúng, đủ, sạch, sống". Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) nói dự thảo nêu rõ việc đăng ký khai sinh, khai tử chủ động chỉ có thể thực hiện khi đáp ứng 3 điều kiện: diễn ra tại cơ sở y tế, người nhà đã cung cấp đủ thông tin và thông tin đó phải được kết nối, chia sẻ tự động đến hệ thống quản lý hộ tịch điện tử. Như vậy, phải có sự liên thông dữ liệu giữa các ngành thì quy trình "tự động" mới có thể vận hành.
Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Ủy ban T.Ư Mặt trận Tổ quốc VN, hoan nghênh đề xuất của Bộ Tư pháp, cho rằng đây chính là "thành quả" sau nhiều năm nỗ lực xây dựng, hoàn thiện các cơ sở dữ liệu của công dân, nhất là cơ sở dữ liệu hộ tịch. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của thông tin khai sinh, coi đây là dữ liệu gốc của mỗi cá nhân, ảnh hưởng xuyên suốt đến quá trình trưởng thành, sinh sống và làm việc. Việc khai sinh chủ động mang lại rất nhiều ưu điểm, nhưng vẫn cần lưu ý về sự chuẩn xác và bảo mật thông tin trong quá trình triển khai.
Những đề xuất bổ sung
Tại dự thảo, Bộ Tư pháp còn đề xuất cho phép người dân được lựa chọn nộp hồ sơ và nhận kết quả bằng nhiều hình thức, bao gồm trực tiếp, qua hệ thống bưu chính hoặc trên môi trường điện tử. Người dân có thể yêu cầu đăng ký trực tuyến toàn trình với hầu hết các thủ tục, trừ đăng ký kết hôn và đăng ký giám hộ. Đồng thời, dự thảo cắt giảm thành phần hồ sơ là bản giấy theo nguyên tắc cơ quan đăng ký hộ tịch khai thác, sử dụng dữ liệu điện tử từ các cơ sở dữ liệu để giải quyết yêu cầu, không yêu cầu người dân phải nộp, xuất trình nếu khai thác được dữ liệu.
Cơ quan soạn thảo cũng đề xuất chủ tịch UBND cấp xã có thể ủy quyền cho công chức hộ tịch ký một số giấy tờ hộ tịch, trừ khai sinh, kết hôn, khai tử và việc hộ tịch có yếu tố nước ngoài, nhằm giảm áp lực công việc cho chủ tịch UBND cấp xã. Những thay đổi này hứa hẹn mang lại sự thuận tiện tối đa cho người dân trong việc thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến hộ tịch.
