Chiếc "siêu xe điện" do một nam sinh lớp 9 ở Hà Tĩnh tự chế tạo đang thu hút sự chú ý của dư luận, không chỉ bởi khả năng sáng tạo mà còn bởi những tranh luận pháp lý xung quanh việc xử lý phương tiện này khi chưa lưu thông trên đường.
Vụ việc chiếc xe điện tự chế
Công an xã Hương Phố (Hà Tĩnh) hiện đang tạm giữ chiếc xe điện do em P.Đ.N. (sinh năm 2011, học sinh lớp 9, trú tại địa phương) tự chế tạo. Theo cơ quan chức năng, chiếc xe được lắp ráp từ nhiều linh kiện mua qua mạng và vật liệu thu gom từ các cơ sở phế liệu, vật liệu xây dựng. Qua kiểm tra, lực lượng chức năng xác định phương tiện đã bị thay đổi hoàn toàn về kết cấu, kiểu dáng và đặc tính kỹ thuật. Cơ quan công an đã lập biên bản, tịch thu phương tiện. Hiện tại, họ đang nghiên cứu các quy định pháp luật liên quan để tham mưu hướng xử lý. Do một số linh kiện trên xe không rõ nguồn gốc, cần thành lập hội đồng xác định giá trị. Nếu được xác định không còn giá trị sử dụng, phương tiện có thể bị tịch thu và tiêu hủy.
Tranh luận về việc xử phạt xe chưa lưu thông
Vụ việc làm dấy lên nhiều ý kiến trái chiều. Một số người cho rằng việc tự ý thay đổi kết cấu phương tiện đã là hành vi vi phạm pháp luật, trong khi nhiều người khác đặt câu hỏi: liệu chiếc xe chưa lưu thông trên đường có bị xử phạt hay không?
Góc nhìn pháp lý
Dưới góc độ pháp lý, luật sư Trịnh Văn Dũng (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết mọi phương tiện được chế tạo hoặc cải tạo để tham gia giao thông đều phải đáp ứng các điều kiện kỹ thuật và được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Theo quy định hiện hành, việc cá nhân tự ý chế tạo phương tiện rồi đưa vào sử dụng tham gia giao thông có thể bị xem là hành vi vi phạm pháp luật.
Trước tranh luận về việc chiếc xe điện tự chế của nam sinh lớp 9 chưa lưu thông trên đường thì có bị xử phạt hay không, luật sư Dũng cho rằng cần phân biệt giữa hành vi tự ý cải tạo phương tiện và hành vi đưa phương tiện đó tham gia giao thông.
Theo điểm b khoản 2 Điều 34 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024, xe đạp điện được xếp vào nhóm xe thô sơ, là loại xe có trợ lực từ động cơ và nguồn động lực sẽ ngắt khi người điều khiển dừng đạp hoặc khi xe đạt tốc độ 25km/h. Chiếc "siêu xe điện" có thể đạt tốc độ 100km/h, vượt xa giới hạn cho phép.
Khoản 7 Điều 2 của luật này quy định, "cải tạo xe" là việc thay đổi đặc điểm của phương tiện đã được cấp đăng ký hoặc đã qua sử dụng nhập khẩu, dẫn đến thay đổi kiểu loại xe theo quy định của cơ quan có thẩm quyền. Theo luật sư, hành vi tự ý thay đổi kết cấu xe điện có thể bao gồm việc thay pin để tăng điện áp, công suất; thay động cơ có công suất lớn hơn thiết kế ban đầu; can thiệp bộ điều khiển để tăng tốc độ; hoặc thay đổi khung xe, hệ thống truyền động và các bộ phận chịu lực của phương tiện.
Pháp luật hiện hành không cho phép chủ phương tiện tự ý thay đổi kết cấu, chức năng hoặc hệ thống kỹ thuật của xe khác với thiết kế ban đầu hoặc thiết kế cải tạo đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Quy định này nhằm bảo đảm an toàn kỹ thuật và hạn chế nguy cơ mất an toàn khi phương tiện tham gia giao thông.
Chế tài xử phạt
Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 và Nghị định 168/2024/NĐ-CP đều có quy định xử phạt đối với hành vi tự ý thay đổi khung, máy, hình dáng, kích thước hoặc đặc tính kỹ thuật của phương tiện. Tuy nhiên, trên thực tế, chế tài này thường được áp dụng khi phương tiện đã được đưa vào sử dụng hoặc tham gia giao thông, bởi đây là thời điểm phương tiện có khả năng trực tiếp gây nguy hiểm cho người và phương tiện khác trên đường.
"Nếu phương tiện mới chỉ dừng ở giai đoạn nghiên cứu, chế tạo và chưa đưa vào sử dụng thì việc xử phạt theo các quy định về giao thông đường bộ sẽ gặp nhiều khó khăn", luật sư Dũng nhận định. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa hành vi này hoàn toàn không bị xem xét xử lý. Theo luật sư, tùy tính chất vụ việc, cơ quan chức năng vẫn có thể áp dụng các quy định pháp luật trong lĩnh vực khác liên quan đến hoạt động nghiên cứu, chế tạo, sử dụng linh kiện không rõ nguồn gốc hoặc các hành vi vi phạm khác nếu có căn cứ.
Trong trường hợp chưa đủ cơ sở xử phạt hành chính, cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp nhắc nhở, tuyên truyền, giáo dục và yêu cầu gia đình cùng học sinh cam kết không đưa phương tiện tự chế vào tham gia giao thông.
Trách nhiệm của cha mẹ
Một vấn đề khác được nhiều người quan tâm là trách nhiệm của cha mẹ khi người điều khiển là học sinh chưa đủ tuổi. Theo luật sư Dũng, nếu người điều khiển phương tiện là học sinh chưa đủ tuổi thì trách nhiệm trước hết thuộc về cha mẹ hoặc người giám hộ.
Pháp luật quy định, cha mẹ phải biết con mình chưa đủ điều kiện về độ tuổi, giấy phép lái xe hoặc kỹ năng điều khiển phương tiện. Nếu vẫn giao xe hoặc để con tự ý sử dụng phương tiện tham gia giao thông thì có thể bị xem xét xử lý theo quy định. Tùy tính chất, mức độ và hậu quả của vụ việc, cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp xử lý khác nhau. Trong nhiều trường hợp, không chỉ người điều khiển phương tiện bị xử lý mà cha mẹ, với tư cách chủ sở hữu hoặc người quản lý phương tiện, cũng có thể bị xử phạt vì hành vi giao xe cho người chưa đủ điều kiện điều khiển.
Luật sư Dũng cho biết thêm, trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng được pháp luật quy định khá rõ. Nếu người gây thiệt hại là trẻ em dưới 15 tuổi, cha mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại theo Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu người gây thiệt hại từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi, người đó phải bồi thường bằng tài sản của mình. Trường hợp tài sản không đủ để bồi thường thì cha mẹ phải bồi thường phần còn thiếu.
Mức phạt cụ thể
Đối với chế tài xử phạt, điểm b khoản 8 Điều 32 Nghị định 168/2024/NĐ-CP quy định chủ phương tiện tự ý thay đổi khung, máy, hình dáng, kích thước hoặc đặc tính kỹ thuật của xe có thể bị phạt từ 4 đến 6 triệu đồng đối với cá nhân, từ 8 đến 12 triệu đồng đối với tổ chức là chủ phương tiện.
Nghiêm trọng hơn, nếu phương tiện tự chế được đưa vào sử dụng và gây tai nạn giao thông dẫn đến hậu quả chết người hoặc thiệt hại lớn về tài sản, người điều khiển còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ theo Điều 260 Bộ luật Hình sự. Mức hình phạt có thể từ phạt tiền, cải tạo không giam giữ đến phạt tù lên tới 15 năm tùy theo mức độ và hậu quả.
"Hành vi tự ý độ, chế tạo hoặc thay đổi kết cấu xe đạp điện, xe máy điện là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Những phương tiện đã bị can thiệp kỹ thuật thường tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, cháy nổ và có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho chính người sử dụng cũng như những người tham gia giao thông khác", luật sư Dũng nhấn mạnh.
