Ngày 14/6/2026, TAND tối cao công bố 8 án lệ mới, trong đó có án lệ 84/2026 về chấm dứt việc nuôi con nuôi là người chưa thành niên khi người nhận con nuôi độc thân chết. Án lệ này giải quyết "khoảng trống" giữa luật và thực tiễn, bảo vệ quyền lợi của trẻ em.
Vụ việc: 3 lần xin nhận lại con bất thành
Ông Cư và bà Lam kết hôn, có ba con chung. Cháu Trọng (sinh năm 2011) được cho bà Hạnh (chị gái ông Cư) nhận làm con nuôi hợp pháp. Năm 2017, bà Hạnh mắc bệnh ung thư, xin trả cháu Trọng cho vợ chồng ông Cư. Ông Cư đồng ý và nộp đơn yêu cầu chấm dứt nuôi con nuôi, nhưng TAND huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu không chấp nhận.
Tháng 9/2020, bà Hạnh qua đời. Vợ chồng ông Cư tiếp tục nộp đơn yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi để đón cháu về nuôi dưỡng. Mẹ đẻ của ông Cư và bà Hạnh cũng ủng hộ, vì bà Hạnh không lập gia đình, không có người đại diện cho cháu Trọng, và cụ già yếu không thể chăm sóc cháu.
Tháng 9/2021, TAND huyện Vĩnh Lợi lại bác đơn, cho rằng cái chết của bà Hạnh không thuộc trường hợp chấm dứt nuôi con nuôi theo Điều 25 và Điều 13 Luật Nuôi con nuôi. Ông Cư kháng cáo, nhưng TAND tỉnh Bạc Liêu giữ nguyên quyết định. Không bỏ cuộc, ông Cư đề nghị giám đốc thẩm. Chánh án TAND cấp cao tại TP.HCM kháng nghị, đề nghị Ủy ban Thẩm phán xét xử theo hướng chấp nhận yêu cầu.
Quyết định giám đốc thẩm
Tháng 4/2024, Ủy ban Thẩm phán TAND cấp cao tại TP.HCM nhận định: cái chết của bà Hạnh không thuộc trường hợp chấm dứt nuôi con nuôi theo luật, nên tòa sơ thẩm và phúc thẩm xử đúng luật. Tuy nhiên, như vậy là chưa đủ. Cháu Trọng lúc đó 9 tuổi, đến khi giám đốc thẩm mới 13 tuổi, là trẻ em cần được bảo vệ, nuôi dưỡng và giáo dục. Cháu có quyền được đoàn tụ với cha mẹ đẻ theo Luật Trẻ em.
Ủy ban Thẩm phán ghi nhận bất cập pháp luật khi chưa quy định chấm dứt nuôi con nuôi khi cha mẹ nuôi chết. Do đó, để bảo vệ quyền của cháu Trọng, cần dựa vào quyền nhân thân. Quyền nhận nuôi con nuôi là quyền nhân thân, gắn liền với cá nhân, mặc nhiên chấm dứt khi cá nhân chết. Sau khi bà Hạnh chết, yêu cầu chấm dứt nuôi con nuôi của ông Cư phù hợp với khoản 3 Điều 26, khoản 2 và 3 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi và tinh thần án lệ 61/2023.
Ủy ban Thẩm phán đánh giá: "Việc tòa sơ thẩm và phúc thẩm không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông Cư đã làm ảnh hưởng trực tiếp, nghiêm trọng đến quyền lợi của cháu Trọng." Do đó, Ủy ban quyết định sửa quyết định phúc thẩm, chấp nhận yêu cầu, ông Cư và bà Lam có đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với cháu Trọng.
Ý nghĩa của án lệ 84/2026
Án lệ 84/2026 khắc phục khoảng trống pháp luật, bảo vệ quyền lợi trẻ em trong trường hợp cha mẹ nuôi độc thân chết. Nó khẳng định quyền nhân thân không thể chuyển giao và mặc nhiên chấm dứt khi cá nhân chết, tạo tiền lệ cho các vụ việc tương tự.
