Hơn 33 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu quốc gia 1719 được bố trí để hỗ trợ đất sản xuất cho 1.340 hộ đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) tại Nghệ An. Thế nhưng, đến ngày 30/6/2025, toàn tỉnh mới giao được đất cho... 2 hộ dân tại huyện Quế Phong (cũ). Con số này vẫn giữ nguyên đến nay, phản ánh một nghịch lý: có tiền nhưng không thể giao đất vì quỹ đất sản xuất gần như không còn.
Quỹ đất cạn kiệt, người dân không có tư liệu sản xuất
Theo UBND tỉnh Nghệ An, Trung ương bố trí hơn 30,1 tỷ đồng, ngân sách tỉnh đối ứng thêm hơn 3 tỷ đồng, tổng nguồn lực trên 33 tỷ đồng cho Tiểu dự án 1 thuộc Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025. Toàn bộ kế hoạch vốn đã giao cho địa phương nhưng việc triển khai gặp vướng mắc lớn.
Tại xã Nhôn Mai, diện tích tự nhiên hơn 310 km² nhưng đất sản xuất chỉ khoảng 783 ha. Gần 20.000 ha còn lại là đất rừng sản xuất và rừng phòng hộ đã giao cho các chủ rừng. Xã Mường Típ có diện tích tự nhiên hơn 21.700 ha, trong đó đất có rừng chiếm hơn 10.247 ha; Ban Quản lý rừng phòng hộ Kỳ Sơn quản lý tới 8.754 ha, phần còn lại giao cho cộng đồng và hộ gia đình.
Nhu cầu lớn nhưng không có đất để giao
Ông Vi Văn Sơn, Chủ tịch UBND xã Mường Típ, cho biết: “Phần lớn diện tích đất lâm nghiệp trên địa bàn đã được giao cho các chủ rừng, nên quỹ đất để bố trí cho người dân gần như không còn. Việc rà soát diện tích đất chưa có rừng, đất sử dụng kém hiệu quả hoặc đủ điều kiện điều chỉnh quy hoạch trở thành yêu cầu cấp thiết”. Tại xã Mường Lống, Chủ tịch UBND xã Phạm Văn Hòa cho hay địa phương chưa có bất kỳ quỹ đất nào để giao. Nhu cầu của người dân rất lớn, nhưng đất chồng lấn với rừng phòng hộ hoặc diện tích của Tổng đội TNXP 8. Xã đang xác định lại ranh giới để chờ trả đất về địa phương quản lý.
Thiếu đất sản xuất đẩy người trẻ rời bản
Thiếu đất sản xuất không chỉ là vấn đề nông nghiệp mà còn là nguyên nhân khiến nhiều bản làng vùng cao vắng bóng người trẻ. Chủ tịch UBND xã Bắc Lý Phạm Viết Phúc thông tin: toàn xã có hơn 2.100 người trong độ tuổi lao động thì 1.287 người đang làm việc ngoài địa phương. “Giờ nhiều bản chỉ còn người già, trẻ nhỏ và ban quản lý bản. Nhiều gia đình gửi con cho ông bà rồi vào Nam làm thuê”, ông Phúc nói.
Ông Nguyễn Đăng Tĩnh, Phụ trách Phòng Kế hoạch - Tổng hợp, Sở Dân tộc và Tôn giáo Nghệ An, giải thích: Mức hỗ trợ hiện chỉ khoảng 22,5 triệu đồng mỗi hộ, trong khi thủ tục khai hoang, phục hóa rất phức tạp, kinh phí thấp, chia nhỏ nên khó triển khai. Tỉnh đã phải điều chỉnh hơn 33 tỷ đồng sang đầu tư công trình giao thông để tránh bị thu hồi vốn.
Tháo gỡ từng bước để giữ dân, giữ rừng
Ngày 15/7/2026, UBND xã Mường Típ phối hợp với Ban Quản lý rừng phòng hộ Kỳ Sơn rà soát, thống nhất ranh giới đất rừng. Các bên thống nhất diện tích sản xuất, diện tích rừng phòng hộ và phần diện tích bàn giao về địa phương để quy hoạch, giao đất, giao rừng cho cộng đồng và hộ gia đình. Đây là bước khởi đầu quan trọng tạo lập quỹ đất hợp pháp.
Ở tầm vĩ mô, Nghệ An kiến nghị Quốc hội, Chính phủ sửa đổi Luật Lâm nghiệp đồng bộ với Luật Đất đai 2024, đơn giản hóa thủ tục thu hồi đất từ các công ty nông, lâm nghiệp, hỗ trợ kinh phí đo đạc, lập bản đồ địa chính và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất miễn phí cho đồng bào DTTS. Tháo gỡ nút thắt đất sản xuất không chỉ hoàn thành chỉ tiêu chương trình mà còn là điều kiện tiên quyết để giữ dân, giữ rừng, tạo sinh kế bền vững cho miền Tây Nghệ An.
