Mức phạt 30 triệu đồng theo Nghị định 174/2026/NĐ-CP chỉ giải quyết phần ngọn của cuộc chiến bản quyền báo chí, khi các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, đặc biệt là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thu thập và phân phối lại nội dung. Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về vấn đề này.
Thiệt hại từ hành vi sao chép tinh vi
Theo ông Đồng, thiệt hại đối với các cơ quan báo chí là rất lớn. Vi phạm bản quyền trên môi trường số có hai biểu hiện chính: thứ nhất là các KOL, KOC sao chép nguyên văn nội dung để thu tiền từ nền tảng; thứ hai là sử dụng AI để quét dữ liệu, huấn luyện mô hình và phân phối lại nội dung, ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế báo chí trong tương lai. Sự bùng nổ mạng xã hội đã dịch chuyển hành vi tiếp nhận tin tức, tạo điều kiện cho các nhà sáng tạo nội dung tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn, lồng ghép sáng tạo cá nhân và thu lợi nhuận lớn từ YouTube, TikTok hay Facebook.
Thách thức từ nội dung tổng hợp
Việc sao chép 100% nội dung dễ xử lý, nhưng các dạng nội dung tổng hợp lại là thách thức lớn. Các kênh mạng xã hội gom tin từ nhiều báo lớn, chế biến lại, khiến chủ sở hữu bản quyền gốc khó chứng minh tác phẩm của mình. Ngay cả cơ quan quản lý nhà nước cũng gặp khó khăn trong việc tìm căn cứ xử phạt. Sản phẩm báo chí không có tính độc quyền tuyệt đối như bản quyền giải bóng đá, nên việc xử phạt hành chính hay kiện tòa đòi bồi thường là cực kỳ khó khăn.
Chế tài hành chính không phải giải pháp căn cốt
Mức phạt 30 triệu đồng là phù hợp để răn đe, nhưng tiền phạt nộp vào ngân sách nhà nước, cơ quan báo chí không được nhận trực tiếp. Việc chứng minh thiệt hại lũy tiến để đòi bồi thường phải là tiến trình dân sự do tòa án phán quyết. Hiện nay, các tòa soạn hầu như không làm mạnh vấn đề này vì quy trình tòa án kéo dài, tốn kém. Nhà nước cần đầu tư nâng cao năng lực cho hệ thống tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ để giải quyết nhanh chóng các vụ kiện dân sự.
Trách nhiệm của nền tảng mạng xã hội
Pháp luật Việt Nam và quốc tế ghi nhận thông lệ miễn trừ trách nhiệm có điều kiện cho chủ thể trung gian. Mạng xã hội chỉ chịu trách nhiệm liên đới nếu đã được thông báo mà không gỡ bỏ nội dung vi phạm. Về mặt thương mại, có sự bất tương xứng khi mạng xã hội giàu lên nhờ nội dung, còn báo chí không thu được tiền. Các quốc gia như Úc, Canada đã ra luật bắt buộc chia sẻ doanh thu, nhưng Meta sẵn sàng chặn báo chí nếu bị ép buộc. Do đó, việc áp đặt cơ chế hành chính là không khả thi.
Báo chí cần tự bảo vệ bằng công nghệ và liên minh
Giải pháp căn bản là các cơ quan báo chí phải chủ động dùng công nghệ để dựng rào chắn, như tường phí. Tuy nhiên, nếu làm đơn lẻ sẽ không hiệu quả vì nội dung đồng đều, ít tính độc quyền. Cần thành lập một liên minh báo chí chủ lực, phối hợp xây dựng chính sách tường phí chung và đồng bộ, với vai trò điều phối từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Nhà báo. Song song đó, mô hình kinh doanh phải chuyển dịch theo hướng cá nhân hóa, ứng dụng AI để phân phối nội dung chính xác và thiết lập hệ thống thu phí linh hoạt. Về mặt kỹ thuật, các tòa soạn cần triển khai giải pháp chặn các công ty công nghệ quét dữ liệu để huấn luyện AI tạo sinh.
Làm rõ ranh giới chia sẻ link
Việc chia sẻ đường link bài báo hoàn toàn không vi phạm bản quyền, vì lượt truy cập vẫn dẫn về trang web gốc. Người dùng được phép trích dẫn một tỷ lệ phần trăm nội dung nhất định (như vài dòng tóm tắt) để giới thiệu mà không cần xin phép. Chỉ khi copy và đăng tải toàn văn nhằm thay thế bài báo gốc, không dẫn nguồn, hoặc trục lợi thương mại mới cấu thành vi phạm.
