Bộ Công an vừa đề xuất nhiều thay đổi quan trọng trong dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, nhằm thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, mở rộng hình phạt tiền và cải tạo không giam giữ, đồng thời bổ sung các biện pháp mới như lao động công ích và giám sát điện tử.
Thu hẹp phạm vi tử hình
Theo Bộ Công an, chế tài tử hình trong Bộ luật Hình sự hiện hành đã thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước. Tuy nhiên, số tội danh áp dụng hình phạt này vẫn còn rộng, chưa đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về quyền chính trị và dân sự mà Việt Nam là thành viên. Bộ luật hiện hành cũng chưa quy định việc chuyển đổi hình phạt tử hình thành tù chung thân khi hết thời hiệu thi hành án, gây khó khăn trong thực tiễn.
Do đó, Bộ Công an đề xuất tiếp tục thu hẹp phạm vi các tội danh áp dụng tử hình, chỉ giữ lại đối với các tội có tính chất “tội ác nghiêm trọng”, xâm phạm khách thể đặc biệt quan trọng, gây hậu quả nặng nề về kinh tế, xã hội và an ninh con người. Nếu hết thời hiệu thi hành án, hình phạt tử hình sẽ được chuyển thành tù chung thân.
Mở rộng phạm vi và nâng mức phạt tiền
Hiện nay, phạm vi các tội danh áp dụng hình phạt tiền còn tương đối hẹp, chưa bao quát hết các trường hợp cần thiết, như đối với người phạm tội rất nghiêm trọng thuộc nhóm tội phạm về chức vụ. Mức phạt tiền tối thiểu cũng được đánh giá là thấp, chưa phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội, chưa tính đến sự thay đổi của mức lương cơ sở và thu nhập bình quân đầu người. Điều này chưa đáp ứng khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) và Nhóm châu Á-Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG).
Bộ Công an đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh, đồng thời nâng mức phạt tiền ở các tội có diễn biến phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tự do của con người; các tội về kinh doanh, thương mại, hàng giả, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, môi trường. Ngoài ra, bổ sung quy định cho phép tòa án quyết định hình phạt tiền thay vì phạt tù đối với một số tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, nếu người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, hợp tác tích cực và đã khắc phục toàn bộ hậu quả.
Cải tạo không giam giữ và giám sát điện tử
Phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ hiện còn hẹp, dẫn đến hạn chế trong thực tiễn, như trường hợp người phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý nhưng đã khắc phục toàn bộ hậu quả. Bộ Công an đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt này, đồng thời bổ sung quy định nếu người bị kết án vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành, tòa án có thể chuyển đổi hình phạt cải tạo không giam giữ thành phạt tù theo tỷ lệ 3 ngày cải tạo không giam giữ bằng 1 ngày tù.
Biện pháp giám sát điện tử sẽ được bổ sung trong lần sửa đổi này, nhằm quản lý hiệu quả người bị áp dụng hình phạt ngoài tù hoặc các biện pháp tư pháp ở cộng đồng. Đồng thời, hình phạt bổ sung “lao động công ích” cũng được đề xuất bổ sung.
Nâng mức phạt tù và bổ sung tình tiết tăng nặng
Mức phạt tù ở một số loại tội danh được cho là còn thấp, chưa tương xứng, chưa bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa tội phạm. Cụ thể, các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tự do của con người; các tội về kinh doanh, thương mại, hàng giả, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, môi trường sẽ được nâng mức phạt tù.
Bộ Công an cũng đề xuất bổ sung tình tiết tăng nặng “người phạm tội bỏ trốn” và “người phạm tội là thành viên của tổ chức tội phạm” nhằm hoàn thiện căn cứ quyết định hình phạt, bảo đảm tính công bằng và nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm. Tuy nhiên, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị cân nhắc việc quy định tình tiết “người phạm tội bỏ trốn” là tình tiết tăng nặng, vì cho rằng đây là yếu tố tâm lý muốn trốn tránh xử lý, không phải động cơ phạm tội. Bộ Công an phản bác, cho rằng hành vi bỏ trốn cố ý nhằm trốn tránh phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử hoặc thi hành án là yếu tố phản ánh thái độ chống đối, cản trở tố tụng, cần được coi là tình tiết tăng nặng.
Theo dự kiến, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 và thông qua tại Kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XVI.
