Gần đây, dư luận chú ý đến hàng loạt vụ việc liên quan đến kinh doanh vàng bạc, đá quý, đặc biệt là vụ buôn lậu hơn 3.400 viên kim cương trị giá ước tính trên 500 tỷ đồng và vụ 170.876 viên đá màu, đá quý chỉ có giá khoảng 6.000 đồng/viên được phát hiện tại SJC.
Đường dây buôn lậu xuyên quốc gia
Theo thông tin từ Bộ Công an, từ năm 2022 đến năm 2024, một đường dây buôn lậu xuyên quốc gia đã đưa hơn 3.400 viên kim cương nhập lậu vào hệ thống bán lẻ của SJC. Ngày 20/7/2026, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Thanh Hóa khởi tố thêm 4 bị can về tội "Buôn lậu" và thu giữ thêm 354 viên kim cương, trị giá khoảng 68,8 tỷ đồng. Nếu được chứng minh, đây không chỉ là hành vi vi phạm đơn lẻ mà có dấu hiệu của một chuỗi hoạt động có tổ chức, diễn ra trong thời gian dài, có yếu tố xuyên quốc gia, giá trị hàng hóa đặc biệt lớn và có sự tham gia của nhiều mắt xích.
Điều đáng quan tâm là sau khi nhập lậu, hàng hóa đi vào hệ thống phân phối như thế nào, được hợp thức hóa ra sao và đến tay người tiêu dùng bằng cách nào. Gần như cùng thời điểm, thông tin về 170.876 viên đá màu, đá quý, đá bán quý được ghi nhận tại SJC cũng thu hút sự chú ý, khiến nhiều người tiêu dùng băn khoăn về công tác quản lý, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa.
Phân tích của luật sư về trách nhiệm hình sự
TS. Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Hà Nội), cho biết: Để xử lý hình sự, trước hết phải căn cứ vào hành vi cụ thể của từng bị can và chứng cứ thu thập được. Đối với hành vi buôn bán trái phép qua biên giới các loại kim khí quý, đá quý, Điều 188 Bộ luật Hình sự quy định về tội Buôn lậu, với mức cao nhất lên tới 20 năm tù, ngoài ra còn có thể bị phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc tịch thu tài sản.
Với giá trị hàng hóa được thông báo là trên 500 tỷ đồng, nếu được chứng minh thì đây là yếu tố đặc biệt quan trọng để xác định khung hình phạt. Cơ quan tố tụng còn phải làm rõ các tình tiết như có tổ chức, tính chất chuyên nghiệp, phạm tội nhiều lần, thu lợi bất chính, vai trò của từng người. "Tôi cho rằng cần đặc biệt làm rõ chuỗi hành vi từ khâu nhập lậu – vận chuyển – giao nhận – lưu kho – chế tác – lập chứng từ – phân phối – bán cho người tiêu dùng", luật sư bày tỏ quan điểm.
Phân biệt ba nhóm chủ thể chịu trách nhiệm
Luật sư phân tích: Cần phân biệt rõ ba nhóm chủ thể. Thứ nhất, người trực tiếp tổ chức hoặc thực hiện việc buôn lậu. Nếu có đủ căn cứ cho thấy người này khởi xướng, chỉ huy người khác vận chuyển trái phép kim cương qua biên giới, họ sẽ bị xử lý về tội Buôn lậu với vai trò chủ mưu. Những người trực tiếp vận chuyển, biết rõ đây là kim cương và không khai báo hải quan, là người thực hành. Người tạo điều kiện thuận lợi cũng bị xử lý với vai trò giúp sức.
Thứ hai, người biết rõ nguồn gốc bất hợp pháp nhưng vẫn tham gia tiêu thụ, che giấu, hợp thức hóa hàng hóa có thể bị xử lý là đồng phạm giúp sức hoặc bị xử lý về tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có.
Thứ ba, những người thực hiện công việc nghiệp vụ thông thường nhưng không biết và không có căn cứ để biết hàng hóa có nguồn gốc bất hợp pháp. Nếu không chứng minh được lỗi cố ý và vai trò đồng phạm thì không thể hình sự hóa trách nhiệm của họ. Đối với doanh nghiệp, pháp luật không cho phép "đánh đồng" trách nhiệm của doanh nghiệp với trách nhiệm của tất cả nhân viên.
Pháp nhân thương mại cũng có thể bị xử lý
Đáng chú ý, tội buôn lậu không chỉ xử lý cá nhân mà còn xử lý pháp nhân thương mại. Điều 76 Bộ luật Hình sự xác định Điều 188 nằm trong nhóm tội mà pháp nhân thương mại có thể chịu trách nhiệm hình sự. Theo khoản 6 Điều 188, pháp nhân có thể bị phạt tiền từ hàng trăm triệu đồng đến 15 tỷ đồng, bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm hoặc thậm chí đình chỉ vĩnh viễn, ngoài ra còn có thể bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 1 đến 3 năm. Để truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân, phải chứng minh hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu truy cứu.
Ngoài trách nhiệm hình sự, còn có thể xem xét trách nhiệm hành chính, dân sự, thuế, kế toán. Nếu chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm nhưng có vi phạm về nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn, chứng từ, khai báo hải quan, thuế thì vẫn có thể bị xử lý hành chính và phải khắc phục hậu quả. Đặc biệt, nếu doanh nghiệp biết hoặc phải biết hàng hóa có nguồn gốc bất hợp pháp nhưng vẫn đưa vào lưu thông thì trách nhiệm pháp lý sẽ nghiêm trọng hơn. Vì vậy, cơ quan điều tra cần làm rõ không chỉ "ai đưa hàng vào", mà còn phải làm rõ "ai biết, ai phải biết, ai chỉ đạo, ai hưởng lợi và ai đã bỏ qua những dấu hiệu bất thường nào". Đây mới là căn cứ để cá thể hóa trách nhiệm hình sự một cách chính xác, luật sư cho biết.
