Luật Dân số 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước chuyển từ tư duy “Kế hoạch hóa gia đình” sang “Dân số và Phát triển”, nhằm giải quyết bốn thách thức lớn: mức sinh giảm thấp, tỷ số giới tính khi sinh cao, già hóa dân số nhanh và chất lượng dân số thấp.
Mức sinh giảm thấp và mất cân bằng giới tính
Theo báo cáo sơ kết 5 năm (2020-2025) của Bộ Y tế, mức sinh của Việt Nam giảm từ 2,11 con/phụ nữ (năm 2021) xuống còn 1,91 con/phụ nữ (năm 2024), thấp hơn mức sinh thay thế. Tỷ số giới tính khi sinh vẫn ở mức khoảng 112 bé trai/100 bé gái, cao hơn nhiều so với mức cân bằng tự nhiên 104-106. Các chuyên gia cảnh báo nếu không cải thiện, đến năm 2034 Việt Nam có thể dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi kết hôn, tăng lên 1,8 triệu vào năm 2059.
Già hóa dân số và chất lượng dân số
Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến trở thành nước có dân số già sau năm 2034. Tuổi thọ bình quân năm 2024 đạt 74,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65 năm, tạo khoảng cách lớn giữa “sống lâu” và “sống khỏe”, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe dài hạn tăng cao.
Nội dung chính của Luật Dân số 2025
Luật Dân số 2025 gồm 8 chương, 30 điều, kế thừa nội dung phù hợp của Pháp lệnh Dân số năm 2003 và khắc phục khó khăn, vướng mắc. Luật quy định cụ thể về duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Mỗi cá nhân, cặp vợ chồng có quyền quyết định về thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh. Trường hợp sinh con thứ hai, lao động nữ được nghỉ thai sản 7 tháng; lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con. Phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ ở tỉnh có mức sinh thấp, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hỗ trợ tài chính. Người có từ hai con đẻ trở lên được ưu tiên mua, thuê nhà ở xã hội.
Ý kiến chuyên gia và giải pháp truyền thông
Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Văn hóa và Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng Luật Dân số tạo hành lang pháp lý vững chắc, đồng bộ và thống nhất. Ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Dân số, Bộ Y tế, nhấn mạnh cần đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi, tuyên truyền lợi ích của kết hôn đúng thời điểm, không kết hôn muộn, không sinh con quá muộn và không sinh ít con. Nội dung truyền thông cần phù hợp từng nhóm đối tượng như thanh niên, công nhân, người nhập cư, kết hợp đa dạng hình thức, tận dụng mạng xã hội và công nghệ số.
Đào tạo cộng tác viên dân số
Để nâng cao chất lượng dân số, nhiều địa phương đã đào tạo đội ngũ cộng tác viên. Tại Thanh Hóa, tỉnh tổ chức các lớp tập huấn cho hơn 200 cộng tác viên dân số. Thành phố Đồng Nai có hơn 4.900 cộng tác viên dân số, đóng vai trò “cánh tay nối dài” của ngành y tế, thường xuyên được đào tạo, tập huấn.
Nâng mức thù lao cho cộng tác viên dân số
Khi Luật Dân số có hiệu lực, cộng tác viên dân số được nâng mức thù lao tương xứng. Trước đó, chế độ, chính sách chưa ổn định, mức hỗ trợ thấp và chưa thống nhất trên cả nước. Việc nâng thù lao thể chế hóa Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.
