Tổng thống Mỹ Donald Trump đề xuất thu phí 20% giá trị hàng hóa để bảo vệ tàu thuyền qua eo biển Hormuz, nhưng kế hoạch này ngay lập tức vấp phải nhiều rào cản pháp lý và thực tiễn.
Đề xuất gây tranh cãi
Ngày 13/7, trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ đảm nhận vai trò "Người bảo vệ eo biển Hormuz" và sẽ thu phí 20% trên mọi lô hàng vận chuyển qua khu vực để bù đắp chi phí bảo đảm an toàn, an ninh. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng kế hoạch này có thể vướng rào cản pháp lý và khó được chấp nhận.
Cơ chế thu phí bất minh
John McCown, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chiến lược Hàng hải (Center for Maritime Strategy), đặt câu hỏi về cách tính phí: liệu 20% được tính trên tổng chi phí Mỹ bỏ ra rồi phân bổ cho các tàu, dựa trên chi phí hộ tống của Hải quân Mỹ, hay 20% giá trị hàng hóa? Theo CNN, bài đăng của ông Trump không làm rõ cơ chế này. Dù cách tính nào, ông McCown cho rằng khoản phí nhiều khả năng sẽ cao đến mức không bên nào sẵn sàng chi trả.
Một tàu chở dầu cỡ lớn chở đầy hàng qua eo biển Hormuz có thể phải trả tới khoảng 30 triệu USD tiền phí bảo vệ, theo Al Jazeera. Con số này cao hơn nhiều so với mức phí khoảng 2 triệu USD mà Iran từng thu đối với các tàu thuyền lựa chọn trả phí để hoạt động trong khu vực. Thông lệ ngành vận tải biển, chủ hàng thường chỉ trả phí tương đương 2-3% giá trị hàng hóa. Với mức phí 20%, chi phí này sẽ vượt quá khả năng chấp nhận của phần lớn doanh nghiệp.
Tính hợp pháp bị nghi ngờ
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế, nơi tàu thuyền được hưởng quyền tự do quá cảnh theo luật pháp quốc tế. Giáo sư James Kraska, chuyên gia luật hàng hải quốc tế tại Trường Chiến tranh Hải quân Mỹ, cho rằng về bản chất những khoản phí qua lại không được luật pháp quốc tế cho phép. Ông giải thích thông điệp của ông Trump nên được hiểu là Mỹ sẽ tổ chức các đoàn tàu được hộ tống (convoy) và chủ tàu có thể tự nguyện lựa chọn tham gia, trả phí cho dịch vụ bảo vệ. Cách tiếp cận đó không vi phạm luật pháp quốc tế, bởi đây là dịch vụ tự nguyện chứ không phải khoản phí bắt buộc để được quyền đi qua eo biển. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng một chính sách hợp pháp chưa chắc đã là một chính sách nên được áp dụng.
Bjorn Vang Jensen, cố vấn cấp cao của nền tảng phân tích vận tải Xeneta, chỉ ra rằng lần gần nhất thế giới chứng kiến mô hình tương tự là khi Đan Mạch thu phí đối với tàu nước ngoài đi qua eo biển Øresund từ đầu thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX. "Điều trớ trêu là chính sự can thiệp của Mỹ sau này đã góp phần chấm dứt mô hình thu phí đó", ông Jensen nhận định.
Phản ứng và triển vọng
Ngoại trưởng Mỹ từng khẳng định cách đây không lâu rằng việc áp phí đối với tàu thuyền đi qua các tuyến đường thủy quốc tế là không phù hợp với luật pháp quốc tế. Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn bảo vệ đề xuất, cho rằng nhiều nền kinh tế giàu có đang hưởng lợi từ tuyến hàng hải chiến lược này, vì vậy Mỹ cần được bù đắp chi phí.
Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ-Iran leo thang, các hãng vận tải biển liên tục kêu gọi tăng cường bảo vệ. Ngày 17/6, Mỹ và Iran ký Bản ghi nhớ Islamabad với sự trung gian của Pakistan, cam kết giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Tại vòng đàm phán cấp cao ở Thụy Sĩ ngày 22/6, cả Washington và Tehran đều đánh giá các cuộc thảo luận đạt kết quả tích cực, mở đường cho một thỏa thuận toàn diện về an ninh khu vực và tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.
