Kể từ khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, các hãng vận tải biển liên tục kêu gọi tăng cường các biện pháp bảo vệ để tàu thuyền có thể đi qua eo biển Hormuz an toàn. Đây là tuyến hàng hải huyết mạch của thương mại toàn cầu, đồng thời nằm dưới sự kiểm soát của Iran. Trong bối cảnh đó, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẵn sàng đảm nhận vai trò bảo vệ hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, đổi lại, mọi lô hàng đi qua tuyến đường này sẽ phải trả khoản phí tương đương 20% giá trị, theo Reuters.
Đề xuất gây tranh cãi
"Kể từ thời điểm này, nước Mỹ sẽ được biết đến với danh xưng 'Người bảo vệ eo biển Hormuz'. Để bảo đảm công bằng, chúng tôi sẽ được hoàn trả 20% trên mọi lô hàng vận chuyển qua khu vực nhằm bù đắp toàn bộ chi phí cần thiết cho nhiệm vụ bảo đảm an toàn, an ninh tại một trong những vùng biển bất ổn nhất thế giới", ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 13/7. Tuy nhiên, đề xuất này ngay lập tức đặt ra hàng loạt câu hỏi về cách thức triển khai cũng như tính hợp pháp.
Ai sẽ trả phí?
Theo John McCown, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chiến lược Hàng hải (Center for Maritime Strategy), trước khi quyết định có sử dụng dịch vụ hay không, các doanh nghiệp vận tải cần biết chính xác khoản phí sẽ được tính như thế nào, theo CNN. Tuy nhiên, bài đăng của ông Trump không làm rõ cơ chế này. Ông McCown đặt câu hỏi liệu mức phí 20% được tính trên tổng chi phí mà Mỹ bỏ ra để bảo vệ eo biển rồi phân bổ cho các tàu, hay dựa trên chi phí hộ tống của Hải quân Mỹ, hoặc thậm chí là 20% giá trị hàng hóa chuyên chở. Dù theo cách tính nào, ông McCown cho rằng khoản phí nhiều khả năng sẽ cao đến mức không bên nào sẵn sàng chi trả.
Nếu đề xuất áp phí của ông Trump được triển khai, một tàu chở dầu cỡ lớn chở đầy hàng khi đi qua eo biển Hormuz có thể phải trả tới khoảng 30 triệu USD tiền phí bảo vệ. Con số này cao hơn rất nhiều so với mức phí khoảng 2 triệu USD mà Iran được cho là từng thu đối với các tàu thuyền lựa chọn trả phí để hoạt động trong khu vực, Al Jazeera cho biết. Theo thông lệ của ngành vận tải biển, chủ hàng thường chỉ trả cho hãng vận tải khoản phí tương đương 2-3% giá trị hàng hóa. Với mức phí lên tới 20%, tức cao gấp gần 10 lần, chi phí này sẽ vượt quá khả năng chấp nhận của phần lớn doanh nghiệp.
Tuy nhiên, quyết định cuối cùng có thể lại nằm trong tay các công ty bảo hiểm. Nếu đánh giá rủi ro an ninh tại eo biển Hormuz quá lớn, các doanh nghiệp bảo hiểm hoàn toàn có thể từ chối bảo hiểm cho tàu thuyền đi qua khu vực này, bất kể chủ tàu có chấp nhận trả tiền để được Mỹ bảo vệ hay không.
Tính hợp pháp của đề xuất
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế, nơi tàu thuyền được hưởng quyền tự do quá cảnh theo luật pháp quốc tế. Trước đây, Iran từng áp dụng một số khoản phí mà nước này gọi là phí dịch vụ đối với tàu thuyền qua lại, song hiện các khoản thu này không còn được thực hiện. Theo giáo sư James Kraska, chuyên gia luật hàng hải quốc tế tại Trường Chiến tranh Hải quân Mỹ (US Naval War College), về bản chất những khoản phí đó là phí qua lại và không được luật pháp quốc tế cho phép.
Ông cho rằng thông điệp của ông Trump nên được hiểu là Mỹ sẽ tổ chức các đoàn tàu được hộ tống (convoy) đi qua eo biển Hormuz, và các chủ tàu có thể tự nguyện lựa chọn tham gia nếu muốn, đồng thời trả phí cho dịch vụ bảo vệ này. Theo giáo sư Kraska, cách tiếp cận đó không vi phạm luật pháp quốc tế, bởi đây là dịch vụ tự nguyện chứ không phải khoản phí bắt buộc để được quyền đi qua eo biển. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng một chính sách hợp pháp chưa chắc đã là một chính sách nên được áp dụng.
Bjorn Vang Jensen, cố vấn cấp cao của nền tảng phân tích vận tải Xeneta, cho biết lần gần nhất thế giới chứng kiến mô hình tương tự là khi Đan Mạch thu phí đối với tàu nước ngoài đi qua eo biển Øresund từ đầu thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX. Khi đó, mức phí cũng được tính dựa trên giá trị khai báo của hàng hóa. "Điều trớ trêu là chính sự can thiệp của Mỹ sau này đã góp phần chấm dứt mô hình thu phí đó", ông Jensen nhận định.
Đáng chú ý, Ngoại trưởng Mỹ từng khẳng định cách đây không lâu rằng việc áp phí đối với tàu thuyền đi qua các tuyến đường thủy quốc tế là không phù hợp với luật pháp quốc tế. Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn bảo vệ đề xuất của mình. Ông cho rằng nhiều nền kinh tế giàu có đang hưởng lợi từ tuyến hàng hải chiến lược qua eo biển Hormuz, vì vậy Mỹ cần được bù đắp các chi phí bỏ ra để bảo đảm an toàn cho hoạt động vận tải trên tuyến đường này.
