Hai luật quan trọng về quản lý tài chính công là Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công đang được tiến hành hợp nhất nhằm chấm dứt tình trạng chồng chéo, giao thoa về thủ tục đã tồn tại nhiều năm. Dự án luật mới sẽ tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, gắn kết chặt chẽ giữa đầu tư công với cân đối ngân sách, đồng thời khắc phục các bất cập như chậm phân bổ vốn, “giữ vốn” và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Thực trạng giao thoa giữa hai luật
Thời gian qua, Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công đã được sửa đổi, bổ sung nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và tính chủ động của ngân sách địa phương. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hai lĩnh vực có nhiều điểm chung này lại được điều chỉnh bởi hai luật riêng biệt với hệ thống quy trình, thủ tục không đồng nhất. Việc quản lý nguồn lực ở nhiều nơi vẫn mang tính tách biệt giữa chi đầu tư và chi thường xuyên, chưa đặt đầu tư công trong tổng thể cân đối ngân sách nhà nước.
Một khoản vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước đồng thời phải chịu sự điều chỉnh của cả quy trình quản lý ngân sách lẫn quy trình đầu tư công, dẫn đến sự giao thoa về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự, thời hạn cũng như trách nhiệm giữa các khâu lập dự toán, giao kế hoạch vốn, thanh toán, quyết toán, kiểm tra và giám sát. Hệ quả là nhiều dự án bị ách tắc kéo dài. Một ví dụ điển hình được nguyên Bộ trưởng Tài chính Hồ Đức Phớc từng nêu trên diễn đàn Quốc hội: Đại sứ quán Việt Nam tại Đức nhiều năm không thể sửa hàng rào vì “nằm trúng điểm nghẽn giao thoa” giữa hai bộ luật này.
Mục tiêu hợp nhất: Tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất
Theo ông Dương Tiến Dũng, Phó Vụ trưởng Ngân sách nhà nước (Bộ Tài chính), dự án Luật hợp nhất là một trong những nội dung cải cách lớn về quản lý tài chính công, được triển khai theo Kết luận số 18-KL/TW của Trung ương và Chỉ thị số 16/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Mục tiêu của việc hợp nhất không đơn thuần là ghép hai luật hiện hành, mà sẽ tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, gắn kết chặt chẽ giữa đầu tư công với cân đối nguồn lực tài chính quốc gia, quản lý ngân sách và quản lý rủi ro tài khóa. Đồng thời, góp phần khắc phục tình trạng chậm phân bổ, “giữ vốn”, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, Dự thảo kế thừa các quy định đã được thực tiễn chứng minh là phù hợp trong Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 và Luật Đầu tư công, và được sắp xếp lại theo một kết cấu thống nhất. Ông nhấn mạnh: “Ngân sách nhà nước không chỉ đơn thuần là bản cân đối thu chi hàng ngày, hàng tháng, 6 tháng, 1 năm. Đầu tư công cũng không chỉ là việc phân bổ vốn cho dự án. Mà đây là những công cụ đặc biệt quan trọng để nhà nước kiến tạo phát triển, điều tiết vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng an ninh và thực hiện các mục tiêu chiến lược của đất nước.”
Phân cấp, tự chủ và hiệu quả
Chia sẻ về định hướng xây dựng luật, ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Pháp luật dân sự - kinh tế (Bộ Tư pháp) cho biết, Bộ Tư pháp nhất trí với định hướng Luật chỉ quy định các nguyên tắc và giao Chính phủ quy định chi tiết các nội dung cụ thể, nhằm bảo đảm tính chủ động, linh hoạt trong điều hành, tính đồng bộ, thống nhất về pháp lý và khả thi khi triển khai.
Từ góc độ cơ quan thẩm tra, ông Nguyễn Hữu Toàn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi là phải xác định rõ việc phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương thông qua phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách. Việc phân định cần bảo đảm vừa phù hợp Hiến pháp, chủ trương của Đảng, vừa mở rộng tính tự chủ của ngân sách địa phương; phát huy vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và tính chủ động của ngân sách địa phương.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nhận định: “Hợp nhất hai luật là bước đột phá quan trọng nhằm khắc phục tình trạng “vốn chờ dự án” hoặc “dự án chờ vốn”, giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia. Việc hợp nhất không phải cộng cơ học hai luật này, mà “hợp nhất tư duy quản trị, quy trình quản lý và trách nhiệm đối với toàn bộ nguồn lực tài chính công quốc gia”.
