Việc đội ngũ trí thức tinh hoa phải nghỉ hưu ở độ tuổi chín muồi về tư duy và kinh nghiệm là một nghịch lý kéo dài, gây lãng phí chất xám và đứt gãy chuyển giao tri thức. Thông tư số 59/2026/TT-BGDĐT (Thông tư 59), ban hành ngày 15/7/2026, đã thay đổi cục diện khi cho phép các cơ sở giáo dục ký hợp đồng toàn thời gian với nhà giáo sau tuổi nghỉ hưu. Không chỉ là giải pháp nhân sự, văn bản này được GS, TS, NGND Trần Đức Viên nhận định là “tiếng súng lệnh” khởi động nền “Kinh tế bạc tri thức” (Knowledge Silver Economy) tại Việt Nam.
Phá vỡ ranh giới truyền thống của Kinh tế bạc
Trước đây, khái niệm “Kinh tế bạc” thường bị thu hẹp trong lĩnh vực y tế và an sinh cho người cao tuổi. Thông tư 59 mở rộng không gian này sang lĩnh vực trí tuệ, biến nguồn lực chất xám của các nhà khoa học cao tuổi thành giá trị thặng dư thông qua công bố quốc tế, giải pháp hữu ích và phát minh sáng chế. Để vận hành hiệu quả, cần định nghĩa lại “sức khỏe” của giới khoa học: không đo bằng huyết áp hay mỡ máu, mà bằng “sức khỏe sáng tạo” và “sức khỏe khoa học”. Lịch sử thế giới đã chứng minh tuổi tác không cản trở đỉnh cao trí tuệ.
Ranh giới quản trị minh bạch theo thông lệ quốc tế
Thông tư 59 vừa bảo vệ danh dự, học hàm của nhà giáo sau nghỉ hưu, vừa quy định không dùng họ để thay thế điều kiện giảng viên cơ hữu, nhằm chống tình trạng “mượn tên”. Trong bối cảnh bãi bỏ hội đồng trường và tập trung quyền tự chủ vào Hiệu trưởng, người đứng đầu cần tầm nhìn chiến lược. Các trường đại học phải xây dựng quy định về chia sẻ lợi ích và quyền sở hữu trí tuệ đối với phát minh của nhà giáo cao tuổi, thậm chí trích quỹ đầu tư mạo hiểm cho các doanh nghiệp spin-off do giáo sư cao tuổi chủ trì.
Thay đổi thước đo lao động và giảm gánh nặng hành chính
Cần thay thế định mức giờ lên lớp cơ học bằng bộ KPI đặc thù: kết quả cố vấn nghiên cứu sinh, thu hút nguồn lực, sáng tạo sở hữu trí tuệ và tư vấn chính sách. Giảm tối đa thủ tục hành chính sẽ giải phóng các “lão giáo” để tập trung kiến tạo giá trị đỉnh cao. Việc trọng dụng trí thức sau nghỉ hưu là đòn bẩy kép: giữ vững chất lượng học thuật và thúc đẩy kinh tế vĩ mô. Như GS, TS, NGND Trần Đức Viên nhấn mạnh, tôn trọng “sức khỏe sáng tạo” chính là chìa khóa khai thác “kho vàng ròng” của dân tộc, bởi “phi trí tất bất hưng”.
