Liệu thỏa thuận mang tính bước ngoặt này có chấm dứt cuộc khủng hoảng người di cư tại châu Âu hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Làn sóng người di cư bất hợp pháp kéo dài đã gây ra những hệ lụy lớn về kinh tế, chính trị, xã hội và tình đoàn kết trong Liên minh châu Âu. Dù luôn là vấn đề nóng trên bàn nghị sự, các nỗ lực kiểm soát nhập cư bất hợp pháp vẫn chưa đạt kỳ vọng.
Hiệp ước di cư và tị nạn: Cải tổ toàn diện
Trong bối cảnh đó, Hiệp ước về di cư và tị nạn ra đời như một cuộc cải tổ toàn diện nhằm kiểm soát biên giới ngoài EU và thiết lập quy trình tị nạn thống nhất. Với những quy định cứng rắn nhất nhiều năm qua, hiệp ước được kỳ vọng sẽ tháo gỡ điểm nghẽn trong hệ thống quản lý người tị nạn của EU. Ủy viên EU phụ trách nội vụ và di cư Magnus Brunner khẳng định đây là bước tiến quan trọng để khôi phục quyền kiểm soát dòng người nhập cư.
Điểm nổi bật: Trung tâm hồi hương và thời gian giam giữ kéo dài
Điểm đáng chú ý nhất là quy định cho phép các nước EU thiết lập trung tâm hồi hương ở một quốc gia bên ngoài khối. Những người bị từ chối đơn xin tị nạn sẽ được chuyển tới các trung tâm này. Hiệp ước cũng mở rộng quyền hạn của cơ quan chức năng, yêu cầu người bị ra lệnh trục xuất phải hợp tác và rời khỏi EU. Các trường hợp không tuân thủ có thể bị cắt trợ cấp xã hội, tịch thu giấy tờ hoặc giam giữ.
Thời hạn giam giữ tối đa đối với người nhập cư bất hợp pháp được nâng từ 6 tháng lên 24 tháng và có thể gia hạn thêm. Đối với những trường hợp đe dọa an ninh quốc gia, thời gian giam giữ có thể kéo dài không xác định. Các biện pháp này nhằm bịt lỗ hổng lớn nhất trong hệ thống tị nạn EU: hiện chỉ chưa đến 30% số người bị yêu cầu rời khỏi EU thực sự quay về hoặc rời đi. Nhiều người tìm cách ở lại bất hợp pháp bằng cách trốn tránh cơ quan chức năng, thay đổi nơi ở hoặc di chuyển sang nước thành viên khác.
EU chuyển hướng cứng rắn hơn
Những giải pháp mạnh tay trong hiệp ước cho thấy EU đang chuyển sang cách tiếp cận cứng rắn hơn đối với vấn đề nhập cư. Đây là bước đi cần thiết để giải quyết hệ lụy từ dòng người di cư bất hợp pháp về an ninh, kinh tế và xã hội. Về an ninh, tình trạng bất ổn tại biên giới và các thành phố gia tăng, cùng với nguy cơ các phần tử cực đoan trà trộn vào dòng người tị nạn để thực hiện khủng bố. Ngoài ra, các chuyên gia lo ngại chi phí cho người tị nạn ảnh hưởng đến quỹ phúc lợi xã hội và ngân sách quốc gia. Những vấn đề này khoét sâu chia rẽ giữa các nước thành viên và tạo điều kiện cho các đảng cực hữu trỗi dậy.
Ý kiến trái chiều và thách thức thực thi
Việc thực thi hiệp ước vấp phải ý kiến trái chiều. Các nước như Pháp và Tây Ban Nha hoài nghi về hiệu quả của mô hình trung tâm hồi hương khi các sáng kiến tương tự trước đó không đạt kỳ vọng. Một số tổ chức nhân quyền cảnh báo về rủi ro pháp lý và hậu quả nhân đạo, lo ngại quyền cơ bản của người di cư khó được bảo đảm.
Ủy ban châu Âu (EC) khẳng định hiệp ước chỉ là bước khởi đầu cho một hành trình dài, đòi hỏi nỗ lực lâu dài trên tinh thần đoàn kết và trách nhiệm của các nước thành viên. Bên cạnh đó, EU không thể tự mình giải quyết triệt để làn sóng người di cư nếu các nguyên nhân gốc rễ như xung đột, đói nghèo tại quê hương của họ chưa được xử lý. NGUYỄN HÀ
