Sáng 5/6, tại Hà Nội, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (Bộ Tư pháp) tổ chức Hội thảo khoa học “Nhận diện bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp và kiến nghị hoàn thiện”.
Nhận diện những “điểm nghẽn” trong quá trình vận hành
Theo Tổng Biên tập Tạp chí Dân chủ và Pháp luật Trương Thế Côn, sau gần một năm, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp bước đầu đã có những chuyển biến tích cực. Bộ máy được tinh gọn, nhiều nhiệm vụ và quyền hạn được giao trực tiếp cho cấp cơ sở, quy trình thủ tục giải quyết công việc được rút ngắn, việc phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng thuận lợi. Ông Côn khẳng định: “Những kết quả này cho thấy tính đúng đắn của chủ trương và quyết tâm chính trị rất lớn của Đảng, Nhà nước trong việc xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, phục vụ và kiến tạo phát triển”.
Tuy nhiên, ông Côn cũng chỉ ra rằng quá trình vận hành đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện. Các khó khăn, vướng mắc liên quan đến cơ chế phân cấp, phân quyền; phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền; tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức; cơ chế phân bổ nguồn lực; điều kiện bảo đảm thực hiện nhiệm vụ; cũng như sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động của chính quyền địa phương. Nếu không được nhận diện đầy đủ, đánh giá khách quan và xử lý kịp thời, những vấn đề này sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành của mô hình mới, thậm chí làm giảm hiệu lực của các chủ trương cải cách đã đề ra.
Ba nhóm vấn đề cần quan tâm
Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Công Giao, Trường Đại học Luật Hà Nội, cho rằng để nhận diện bất cập trong thực tiễn hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp, cần đặc biệt quan tâm ba nhóm vấn đề. Thứ nhất là khoảng cách giữa nhiệm vụ được giao và điều kiện thực hiện, đặc biệt ở cấp xã – nơi trực tiếp tiếp xúc với người dân và doanh nghiệp với khối lượng công việc rất lớn mỗi ngày. Thứ hai, trong một số vụ việc vẫn chưa xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm chính, dẫn đến lúng túng trong phối hợp và xử lý. Thứ ba, ở nhiều nơi, người dân còn gặp khó khăn khi tiếp cận dịch vụ công do hệ thống dữ liệu và hạ tầng công nghệ thông tin chưa được kết nối thông suốt.
Hiện tượng “dồn nén” khối lượng công việc
Tiến sĩ Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, khẳng định việc chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp là một cuộc cách mạng sâu sắc về phương thức quản trị công. Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra hiện tượng “dồn nén” khối lượng công việc nhưng nguồn lực lại chưa được phân bổ tương xứng. Dẫn chứng thực tiễn từ Cần Thơ, ông cho hay định mức biên chế hiện nay thấp hơn nhiều so với yêu cầu thực tiễn, tạo áp lực quá tải lớn lên đội ngũ cán bộ cơ sở, nhất là khi phải thực hiện thêm các chức năng quản lý hành chính nhà nước phát sinh.
Một số ý kiến từ thực tiễn địa phương cho thấy, mặc dù hệ thống quy phạm pháp luật về thực hiện thủ tục hành chính phi địa giới đã được thiết lập tương đối đồng bộ, nhưng việc tổ chức thi hành vẫn còn phát sinh khó khăn. Tình trạng “cát cứ” dữ liệu, lỗi hệ thống liên thông, đùn đẩy trách nhiệm khi xảy ra sai sót thông tin và hạn chế về khung năng lực số của đội ngũ công chức cấp xã dẫn đến phương thức thực hiện thủ tục hành chính phi địa giới chưa phát huy tương xứng với kỳ vọng. Bên cạnh đó, việc phân cấp chưa gắn với phân bổ nguồn lực tương ứng; địa phương được giao thêm nhiệm vụ nhưng chưa được bổ sung đầy đủ về ngân sách, biên chế, nhân lực và hạ tầng kỹ thuật, dẫn đến quá tải ở cấp cơ sở và ảnh hưởng chất lượng giải quyết công việc.
Hoàn thiện pháp luật, tăng cường nguồn lực cho cấp cơ sở
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Công Giao, để nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước, việc hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đặc biệt là cấp cơ sở, đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Một trong những yêu cầu quan trọng hàng đầu là phải xuất phát từ trải nghiệm thực tế của người dân, tổ chức và doanh nghiệp, đặc biệt là các nhóm yếu thế. Chính quyền cần xây dựng một kênh phản ánh chính thức, đơn giản và dễ sử dụng, không chỉ dành cho người dân mà còn cho chính quyền cấp xã để báo cáo nhanh chóng các vướng mắc về thẩm quyền, thủ tục hồ sơ, dữ liệu, nhân sự và sự phối hợp giữa các cơ quan.
Ông Giao cũng nhấn mạnh, đội ngũ cán bộ cấp cơ sở đang phải chịu áp lực rất lớn, do đó cần tránh việc đổ dồn mọi trách nhiệm lên vai họ khi có sai sót phát sinh từ hệ thống. Cần thiết lập một cơ chế bảo vệ cán bộ khi họ thực hiện đúng quy trình và tinh thần phục vụ, dù kết quả có thể bị chậm trễ do những yếu tố khách quan.
Tiến sĩ Đào Ngọc Chuyền đề xuất cần có hành lang pháp lý riêng cho các thành phố lớn để chủ động huy động nguồn lực và quản trị đô thị hiện đại, không thể áp dụng chung một khung quản lý cho cả xã nông thôn và phường đô thị loại đặc biệt. Đồng thời, chuyển tư duy từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” minh bạch, ban hành khung pháp lý bảo vệ cán bộ “dám nghĩ, dám làm” để giải tỏa áp lực tâm lý, khơi thông tinh thần phục vụ của đội ngũ cán bộ tuyến đầu. Ông kiến nghị: “Bộ Nội vụ cần xác định lại định mức biên chế cấp xã dựa trên vị trí việc làm, quy mô dân số và đặc thù địa bàn thay vì giao chỉ tiêu, định mức cứng nhắc như hiện nay”.
Nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục rà soát, xử lý toàn bộ các văn bản có nội dung không còn phù hợp với chính quyền địa phương 2 cấp, bảo đảm tính thống nhất giữa Luật Tổ chức chính quyền địa phương với các luật chuyên ngành, giúp địa phương có cơ sở rà soát, xử lý các văn bản bảo đảm đồng bộ, minh bạch, hiệu quả. Đồng thời, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền thực chất cho địa phương theo hướng “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền”, tăng tính chủ động cho địa phương trong quản lý, điều hành và giải quyết công việc.
Có thể thấy, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, việc bảo đảm nguồn lực, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ cơ sở và thúc đẩy chuyển đổi số đồng bộ sẽ là những yếu tố quyết định để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp phát huy hiệu quả, hướng tới mục tiêu xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, gần dân và phục vụ người dân ngày càng tốt hơn.
