Ngành xuất bản Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức và cơ hội trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Công nghệ đang định hình lại cách sáng tạo, phân phối và tiếp nhận tri thức. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản (dự thảo Luật) được kỳ vọng sẽ mang đến những điểm mới đột phá, mở đường cho sự phát triển của ngành. Ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có những chia sẻ về vấn đề này.
Vai trò của Hội Xuất bản trong bảo vệ quyền lợi người làm xuất bản
Theo ông Nguyễn Nguyên, Hội Xuất bản Việt Nam, dù đã chuyển thành tổ chức xã hội - nghề nghiệp, vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích của người làm nghề, đồng thời góp phần phát triển ngành, thị trường và văn hóa đọc. Trong nhiều năm qua, Hội đã có nhiều đóng góp ý nghĩa, tiêu biểu là Giải thưởng Sách Quốc gia, góp phần tôn vinh người làm sách và phục vụ bạn đọc.
Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận Hội còn nhiều hạn chế trong việc bảo vệ lợi ích hội viên, tham gia phát triển thị trường và xây dựng thể chế. Để khắc phục, Hội cần tập trung vào một số nhiệm vụ trọng tâm.
Nhiệm vụ trọng tâm của Hội Xuất bản trong thời gian tới
Thứ nhất, Hội cần sâu sát với hội viên, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng để đề xuất chính sách hỗ trợ phát triển ngành. Thứ hai, Hội phải phối hợp chặt chẽ với các cơ quan để đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực, vì nhân lực ngành chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Thứ ba, Hội cần quan tâm phát triển văn hóa đọc, không chỉ chấm giải mà còn lan tỏa giá trị giải thưởng.
Đặc biệt, Hội cần tham gia sâu vào chuyển đổi số, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm. Hơn một nửa thành viên Hội đã tham gia xuất bản điện tử, nhưng Trung tâm Chuyển đổi số của Hội hoạt động còn hạn chế. Ngoài ra, Hội cần đẩy mạnh đấu tranh bảo vệ bản quyền, đặc biệt khi có sự tham gia của đối tác quốc tế. Trung tâm bảo vệ bản quyền sách Việt Nam đã được thành lập nhưng chưa đi vào hoạt động hiệu quả.
Những điểm mới trong dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi
Về việc đưa vai trò của Hội Xuất bản vào Luật, ông Nguyễn Nguyên cho rằng không nhất thiết phải quy định trong Luật, vì Hội đã nhận rõ trách nhiệm của mình. Chỉ thị 04 và các đề án của Chính phủ đã đề cập đến vai trò của Hội. Tới đây, với sự chỉ đạo quyết liệt, Hội sẽ khắc phục hạn chế, khẳng định vai trò trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.
Về định hướng đổi mới phương thức quản lý, tăng cường hậu kiểm và quản lý nội dung số, ông cho biết xuất bản thuộc lĩnh vực an ninh tư tưởng văn hóa, nên cần giải quyết thỏa đáng giữa tiền kiểm và hậu kiểm. Hiện nay, lĩnh vực phát hành đã được đưa vào ngành nghề kinh doanh hậu kiểm, thủ tục hành chính cơ bản được tháo gỡ. Vai trò của chính quyền địa phương rất lớn, cần ứng dụng công nghệ để hậu kiểm khả thi hơn.
Xử lý vi phạm bản quyền: In nối bản, in lậu, làm giả
Một nội dung tâm huyết là quy định chi tiết về in nối bản, in lậu, làm giả xuất bản phẩm để tăng cường xử lý vi phạm bản quyền. Ông Nguyễn Nguyên cho biết thời gian qua, việc chống in lậu, sách giả gặp nhiều khó khăn. Với xử lý hình sự, pháp luật đã định tội làm hàng giả theo Điều 192 Bộ Luật Hình sự. Nhưng xử lý hành chính còn khoảng trống. Dự thảo Luật sẽ quy định cụ thể, không để khoảng trống pháp lý.
Khi vấn đề pháp lý được giải quyết, vai trò của cơ quan thanh tra, kiểm tra, an ninh, trinh sát là quan trọng. Cùng với nỗ lực của người làm xuất bản, việc xử lý vi phạm sẽ hiệu quả hơn, hạn chế tác động tiêu cực của nạn sách giả, tạo động lực phát triển ngành.
Trách nhiệm của đơn vị trung gian trong bảo vệ bản quyền trên môi trường số
Dự thảo Luật cũng quy định mới về trách nhiệm của đơn vị trung gian trong bảo vệ bản quyền. Ông Nguyễn Nguyên nhấn mạnh rằng Luật Sở hữu trí tuệ và các luật khác đã có quy định về trách nhiệm này. Tuy nhiên, các đơn vị trung gian là chủ thể mới tham gia sâu vào hoạt động xuất bản, việc họ bảo vệ bản quyền rất quan trọng. Tinh thần là không phát sinh thêm thủ tục hành chính, mà đưa ra nguyên tắc để các đơn vị thực hiện, sau đó hậu kiểm. Nếu vi phạm, có thể xử lý.
Hướng tới mục tiêu xây dựng tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực quốc gia
Về mục tiêu tới năm 2030 xây dựng tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực quốc gia theo Chỉ thị 04, dự thảo Luật đưa ra các nguyên tắc để các đơn vị báo chí - truyền thông tham gia tổ hợp tập đoàn. Không quy định cụ thể mô hình vì đã có Luật Doanh nghiệp. Ông hy vọng cơ chế mới về thành lập đơn vị xuất bản sẽ tạo điều kiện cho các địa phương thành lập nhà xuất bản (NXB). NXB số có thể hình thành với quy mô gọn, gắn với công nghệ, và liên kết chặt chẽ trong tập đoàn.
Dù tham gia mô hình nào, NXB vẫn phải đảm bảo chức năng quan trọng nhất: đảm bảo nội dung khi quyết định xuất bản. Mọi can thiệp làm thay đổi nội dung không vì mục đích phục vụ xã hội, phát triển đất nước sẽ không được thực hiện. Đây là yêu cầu tiên quyết được cụ thể hóa trong Luật Xuất bản thời gian tới.
