Ký ức về những con kênh mùa nước nổi đầy cá linh, những buổi chiều trẻ con mang cần câu ra bờ ruộng đang dần biến mất khỏi nhiều vùng quê Việt Nam. Người dân cho biết mùa nước nổi không còn nhiều cá như trước, một số loài đặc trưng ngày càng ít đi. Nạn đánh bắt bằng xung điện (xuyệt điện) diễn ra từ đêm đến rạng sáng, nhưng nhiều người không dám lên tiếng vì sợ bị trả thù.
Đề xuất bổ sung tội danh đánh bắt tận diệt
Bộ Công an đã đề xuất bổ sung hành vi sử dụng các loại vật liệu, hóa chất, công cụ có tính chất tận diệt đối với động vật vào diện xử lý hình sự trong dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi. Theo cơ quan soạn thảo, Bộ luật Hình sự hiện chưa có quy định xử lý hình sự các hành vi dùng kích điện, sóng cao tần, hóa chất độc hại để đánh bắt. Việc xác định giá trị thiệt hại làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự là rất khó, nhiều trường hợp không thể thực hiện. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm của các hành vi này rất lớn, gây tận diệt sinh vật, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đa dạng sinh học. Thực tiễn cho thấy, đánh bắt tận diệt đã và đang biến các con sông thành “sông chết”, do đó cần chế tài nghiêm khắc hơn thay vì chỉ xử lý hành chính như hiện nay.
Tác động tàn phá hệ sinh thái
Một phát xung điện không chỉ giết chết con cá người ta muốn bắt, mà còn quét sạch cá con, trứng cá, cua nhỏ, ốc, vẹm và vô số sinh vật nhỏ khác. Ở một số nơi, thiết bị công suất lớn khiến sinh vật trong phạm vi rộng gần như không còn cơ hội tồn tại. Hệ sinh thái tự nhiên vốn được hình thành bằng sự cân bằng mong manh giữa các loài đang bị phá vỡ từng ngày. Một dòng sông mất đi nguồn lợi thủy sản không chỉ là câu chuyện của cá tôm, mà còn là sinh kế, môi trường và an ninh sinh thái lâu dài.
Thiên nhiên mất hàng chục năm để tạo ra một hệ sinh thái, nhưng con người chỉ cần vài giờ để phá hủy nó. Khi cá ít đi, người khai thác càng tìm cách tận diệt hơn để bù sản lượng, tạo ra vòng luẩn quẩn: càng tận diệt, nguồn lợi càng suy giảm; càng suy giảm, áp lực sinh kế càng lớn. Cuối cùng, chính những người sống nhờ thiên nhiên lại trở thành người đầu tiên gánh hậu quả.
Giải pháp từ cộng đồng và chính quyền
Bên cạnh xử phạt, cần đẩy mạnh giáo dục, hướng dẫn và tạo sinh kế cho người dân. Câu chuyện từ Cà Mau cho thấy hướng đi hiệu quả: chính quyền không chỉ xử phạt mà còn vận động người dân giao nộp hàng ngàn bộ kích điện, triển khai mô hình đổi gạo lấy xuyệt điện, treo thưởng cho người cung cấp thông tin vi phạm. Kết quả cho thấy khi cộng đồng cùng tham gia, hiệu quả bảo vệ môi trường tăng lên đáng kể.
Việc giao quyền cho cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, thành lập các tổ tự quản trên sông, hồ, đầm phá sẽ giúp người dân trở thành chủ thể trong công tác bảo tồn thay vì chỉ là đối tượng quản lý. Đồng thời, cần hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho người dân sống phụ thuộc vào nguồn lợi thủy sản tự nhiên, tạo điều kiện tiếp cận vốn ưu đãi để phát triển chăn nuôi, trồng trọt, nuôi trồng thủy sản hoặc dịch vụ phù hợp.
Xử lý cả chuỗi cung ứng công cụ tận diệt
Nếu chỉ phạt người đi đánh bắt là chưa đủ, khi nhiều bộ kích điện vẫn được rao bán công khai trên mạng, có kênh quay video hướng dẫn sử dụng, phân loại công suất, tư vấn cách đánh bắt từng loại thủy sản. Thậm chí có người biến việc tận diệt thiên nhiên thành nội dung thu hút lượt xem trên mạng xã hội. Theo đó, phải xử lý đồng thời cả hành vi sử dụng, sản xuất, mua bán và quảng bá công cụ phục vụ khai thác tận diệt.
Nguồn lợi thủy sản không phải tài nguyên vô tận. Một mùa sinh sản được bảo vệ có thể hồi sinh cả dòng sông. Đã đến lúc cần những giải pháp mạnh hơn, dài hạn hơn và quyết liệt hơn. Nếu không, sẽ đến một ngày những đứa trẻ chỉ còn biết cá đồng qua ký ức của cha ông. Môi trường một khi đã mất đi, không dễ có cơ hội làm lại lần thứ hai.
