Thực tế những năm gần đây cho thấy một số cá nhân người Việt sinh sống ở nước ngoài đã sử dụng Facebook, YouTube, website cá nhân, nền tảng livestream hoặc các hội nhóm trực tuyến để phát tán nội dung chính trị, xã hội liên quan Việt Nam. Trong số đó, có nội dung mang tính bình luận, phản biện; nhưng cũng có không ít nội dung sai sự thật, bịa đặt, xúc phạm danh dự, công kích lãnh đạo, xuyên tạc chính sách, gây tổn hại uy tín doanh nghiệp và hình ảnh quốc gia.
Phân biệt phê bình chính sách và phát tán thông tin sai sự thật
Điểm cần phân biệt là: phê bình chính sách là quyền chính đáng; nhưng bịa đặt sự kiện, quy chụp vô căn cứ, phát tán thông tin chưa kiểm chứng gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân thì có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý. Không gian mạng cũng cần phải tuân thủ pháp luật. Một cá nhân có thể ngồi ở Berlin, Vancouver hay California để đăng bài, nhưng nội dung đó vẫn có thể bị xem xét theo nhiều hệ quy chiếu pháp lý khác nhau: pháp luật nơi người đăng cư trú, pháp luật nơi thiệt hại xảy ra, quy định của nền tảng số, điều ước quốc tế về tương trợ tư pháp, cơ chế dẫn độ, cũng như các nguyên tắc chung về bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín thương mại và an ninh quốc gia.
Pháp luật các nước phương Tây về tự do biểu đạt và trách nhiệm
Liệu có phải cứ sống ở phương Tây thì có thể nói, viết tùy thích? Thực tế, pháp luật các nước phương Tây bên cạnh việc bảo vệ tự do biểu đạt, đồng thời đặt ra giới hạn đối với phỉ báng, vu khống, đe dọa, kích động bạo lực, xâm phạm đời tư, phát tán thông tin sai sự thật gây thiệt hại. Tại Đức, Bộ luật Hình sự có các quy định về xúc phạm, phỉ báng, vu khống. Một sự kiện gây tổn hại danh dự người khác mà không chứng minh được sự thật có thể bị xử lý. Nếu biết thông tin là sai mà vẫn phát tán nhằm làm mất uy tín người khác, mức độ trách nhiệm càng nghiêm trọng hơn. Tại Canada, pháp luật về phỉ báng cũng đặt trọng tâm vào danh dự cá nhân và trách nhiệm của người công bố thông tin. Tại Liên minh châu Âu, Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số đặt ra khuôn khổ mới để buộc các nền tảng trực tuyến minh bạch và có trách nhiệm hơn trong xử lý nội dung bất hợp pháp, cơ chế khiếu nại, báo cáo nội dung và đánh giá rủi ro hệ thống… Từ đây cho thấy các nền dân chủ phương Tây vừa bảo vệ tự do biểu đạt, vừa gia tăng siết trách nhiệm nền tảng và trách nhiệm người dùng trước nội dung gây hại.
Nhận diện thủ đoạn chống phá
Theo dõi hoạt động truyền thông cực đoan của các cá nhân lưu vong thời gian qua, có thể nhận diện một số “mô hình” phổ biến như sau.
Mô hình “livestream cảm xúc”
Người dẫn sử dụng giọng điệu gay gắt, tiêu đề gây sốc, bình luận trực tiếp theo thời gian thực, liên tục phản hồi bình luận để tạo cảm giác gần gũi. Livestream kéo dài nhiều giờ bên cạnh việc truyền tải thông tin, còn có thể tạo ra cộng đồng cảm xúc. Người xem không còn là khán giả thụ động, mà bị kéo vào trạng thái cùng phẫn nộ, cùng nghi ngờ, cùng chờ đợi một “bí mật” tiếp theo. Điều này dễ biến thông tin chưa kiểm chứng thành “sự thật cảm xúc”.
Mô hình “dữ kiện thật - kết luận giả”
Một phần dữ kiện có thể là thật: một vụ án, một thay đổi nhân sự, một khó khăn thị trường, một tranh cãi xã hội. Nhưng dữ kiện ấy bị tách khỏi bối cảnh, gắn thêm suy diễn, rồi được dẫn tới kết luận chính trị nặng nề như “khủng hoảng thể chế”, “đấu đá nội bộ”, “sụp đổ doanh nghiệp”, “đàn áp nhân quyền”. Người tiếp nhận chỉ nhìn thấy một mảnh sự thật, nhưng không nhận ra phần kết luận đã vượt quá nội hàm của dữ kiện.
Mô hình “quốc tế hóa vấn đề nội bộ”
Một vụ việc trong nước được đưa vào các diễn đàn, báo cáo hoặc chiến dịch vận động ở nước ngoài nhằm tạo áp lực dư luận. Việc quốc tế quan tâm đến nhân quyền, dân chủ, quyền tự do ngôn luận là điều bình thường trong quan hệ quốc tế hiện đại. Nhưng nếu quá trình quốc tế hóa dựa trên thông tin một chiều, bỏ qua bối cảnh pháp lý trong nước, biến người vi phạm pháp luật thành biểu tượng chính trị, thì đã trở thành công cụ gây sức ép hơn là đối thoại khách quan.
Mô hình “khủng hoảng hóa doanh nghiệp”
Một ngân hàng, một doanh nghiệp hay một thương hiệu lớn trong nước, có tác động đến ổn định kinh tế đã và đang trở thành mục tiêu “chính trị hóa” để thúc đẩy khủng hoảng. Chẳng hạn, lợi dụng tâm trạng của người dân bị giải tỏa kết hợp với nguồn tin về hoạt động hợp tác giữa một số ngân hàng với doanh nghiệp tham gia Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, lập tức một số tài khoản chống phá của Thoibao.de, Việt Tân kêu gọi cực đoan như: “Rút tiền khỏi các ngân hàng tài trợ dự án”, “Tẩy chay ngân hàng”, “Dùng sức mạnh tài chính để ngăn dự án”, thậm chí còn cổ xúy việc đồng loạt rút tiền nhằm “gây áp lực lên chính quyền”. Hoặc sự kiện hãng VinFast mới ra đời đang tìm cách thâm nhập thị trường khó tính và đẳng cấp ở Mỹ, châu Âu, không tránh khỏi bị phê bình về sản phẩm, dịch vụ, chiến lược kinh doanh nhưng lại bị đẩy sang hướng quy chụp chính trị, gán ghép động cơ, cáo buộc thiếu chứng cứ, gieo tin đồn phá sản, thao túng thị trường,…, thì ranh giới pháp lý bắt đầu xuất hiện. Khủng hoảng ngân hàng đe dọa sụp đổ hệ thống tài chính một quốc gia. Uy tín một thương hiệu quyết định thành bại của doanh nghiệp. Do đó, các chiến dịch thông tin tiêu cực xuyên biên giới gây thiệt hại không chỉ cho doanh nghiệp thiệt hại mà còn ảnh hưởng không nhỏ đến niềm tin thị trường, tâm lý nhà đầu tư và hình ảnh quốc gia. Vụ Vingroup/VinFast sử dụng công cụ pháp lý ở nước ngoài là minh chứng cho doanh nghiệp Việt Nam sử dụng chính pháp luật các quốc gia sở tại ở Đức, Canada, Mỹ để giải quyết trên cơ sở pháp luật với những đối tượng tấn công, bôi nhọ doanh nghiệp. Pháp luật nhiều quốc gia cho phép doanh nghiệp khởi kiện khi cho rằng uy tín, danh dự thương mại hoặc lợi ích kinh tế bị xâm hại bởi phát ngôn sai sự thật.
Kết luận: Sống ở nước ngoài không miễn trừ trách nhiệm pháp lý
Như vậy, sống ở nước ngoài không đồng nghĩa với miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Khoảng cách địa lý có thể làm việc xử lý phức tạp hơn, nhưng không làm biến mất nguyên tắc căn bản: quyền tự do biểu đạt đi kèm nghĩa vụ tôn trọng sự thật, danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Một xã hội văn minh không sợ tranh luận, nhưng không thể dung túng bịa đặt. Một quốc gia pháp quyền không ngăn cấm phê bình, nhưng có quyền bảo vệ mình trước thông tin sai lệch, vu khống, kích động và thao túng. Với xu thế pháp luật chung và sự phát triển bùng nổ của không gian mạng, để bảo vệ thể chế và quyền lợi chính đáng của tổ chức, cá nhân đòi hỏi các quốc gia cần bắt tay nhau, cùng đối phó với các loại tội phạm xuyên biên giới, trong đó có tội phạm mạng và tin giả. Với uy tín chính trị ngày càng lớn, với vị thế quốc gia ngày càng được khẳng định, Việt Nam có đủ tự tin để tham gia và thúc đẩy tiến trình này.
