Trong kỷ nguyên số, khi nội dung số được lan tỏa chỉ trong vài giây, câu chuyện về bản quyền từ âm nhạc đến điện ảnh, từ xuất bản đến phát hành, mỹ thuật đến kiến trúc, rồi từ thể thao đến hình ảnh trên các không gian khác nhau đang trở thành một đề tài nóng hơn bao giờ hết. Vi phạm bản quyền không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sáng tạo của chủ thể, đến hình ảnh quốc gia và đáng lo hơn là ảnh hưởng đến sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa.
Nhận diện vấn đề vi phạm bản quyền và tìm giải pháp là nội dung cuộc tọa đàm do Báo Nhân Dân tổ chức nhân Ngày Sở hữu Trí tuệ thế giới 26/4. Cuộc tọa đàm có sự tham dự của hai diễn giả rất am hiểu trong lĩnh vực này, là bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, đồng thời là chuyên gia tư vấn của Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ. Dẫn chương trình là nhà báo Hữu Việt, Báo Nhân Dân.
Thực trạng bản quyền trong môi trường số
Nhà báo Hữu Việt mở đầu cuộc trao đổi bằng câu hỏi về bức tranh tổng thể bản quyền tại Việt Nam, đặc biệt khi môi trường số phát triển mạnh mẽ. Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, hành lang pháp lý về bản quyền của Việt Nam đã có nhiều điểm sáng. Việt Nam là thành viên của 8/9 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan, cùng 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) có cam kết về bản quyền. Các điều ước bao gồm Công ước Berne, Công ước Rome, Công ước Geneva, Hiệp định TRIPS, cùng hai hiệp ước WCT và WPPT có hiệu lực từ năm 2022 và 2023.
Trong nước, Luật Sở hữu trí tuệ đã được sửa đổi nhiều lần để thực thi các cam kết quốc tế. Gần đây nhất, Nghị định số 341 ban hành ngày 26/12/2025 về xử phạt vi phạm hành chính quyền tác giả và quyền liên quan đã nâng mức phạt và bổ sung các nhóm hành vi vi phạm trên môi trường số. Nghị định số 134 ngày 6/4/2026 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 17 năm 2023, trong đó có các điều khoản liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI).
Tuy nhiên, bà Oanh thừa nhận tình trạng vi phạm trên môi trường số vẫn diễn ra khốc liệt. Nguyên nhân là do sự phát triển quá nhanh của công nghệ, việc vi phạm trở nên dễ dàng hơn. Nhiều trang web đặt máy chủ ở nước ngoài, gây khó khăn cho việc phối hợp xử lý. Các đối tượng vi phạm thu lợi khổng lồ từ quảng cáo để duy trì hoạt động.
Bà Phan Cẩm Tú, với góc nhìn từ lĩnh vực điện ảnh, cho biết các hình thức vi phạm phổ biến hiện nay bao gồm các trang web cung cấp phim lậu với chất lượng gần như bản gốc, có phụ đề tiếng Việt, được thiết kế chuyên nghiệp khó phân biệt với các nền tảng chính thống. Việc chia sẻ qua torrent cũng rất phổ biến.
Thách thức từ AI và nền tảng xuyên biên giới
Nhà báo Hữu Việt đặt câu hỏi về những thách thức lớn nhất từ công nghệ số, AI và các nền tảng xuyên biên giới đối với công tác bảo vệ bản quyền. Bà Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh AI vừa mang lại lợi ích vừa tạo ra khó khăn. Việt Nam là một trong những nước đầu tiên trên thế giới có văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến AI. Điều 5A Nghị định số 134 quy định nguyên tắc bảo vệ sáng tạo trí tuệ của con người; nếu sử dụng AI như công cụ hỗ trợ và đáp ứng điều kiện pháp luật thì tác phẩm mới được bảo hộ. Các điều 37A, 37B, 37C và 37D đưa ra nguyên tắc pháp lý mới nhằm cân bằng giữa phát triển AI và bảo vệ quyền của chủ sở hữu.
Bà Phan Cẩm Tú cho rằng cuộc chiến chống vi phạm bản quyền đã khốc liệt từ trước khi AI xuất hiện. Việt Nam từng bị coi là quốc gia xuất khẩu web lậu lớn của thế giới, ví dụ như vụ Fmovies với 6,7 tỷ lượt truy cập từ tháng 1/2023 đến tháng 6/2024. Mặc dù các vụ án hình sự đầu tiên về vi phạm bản quyền đã được xét xử vào năm 2024-2025, nhưng thách thức vẫn còn nhiều. Quy định pháp luật hiện hành còn cứng nhắc, chủ sở hữu quyền gặp khó khăn trong việc chứng minh quyền sở hữu đối với hàng nghìn bộ phim.
Nhận thức xã hội và giáo dục bản quyền
Nhà báo Hữu Việt đề cập đến tầm quan trọng của nhận thức xã hội trong bảo vệ bản quyền. Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết ý thức của giới trẻ, đặc biệt là thế hệ Gen Z, đã được nâng cao. Nhiều bạn sẵn sàng chi tiền cho các dịch vụ có bản quyền và chủ động báo cáo các trang web vi phạm. Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng người dân xem phim lậu một cách hồn nhiên. Bà đề xuất giải pháp “kiềng ba chân”: giáo dục bản quyền từ nhỏ trong trường học, truyền thông về giá trị đạo đức, và tạo ra các phương thức khai thác nội dung có bản quyền với mức phí phù hợp.
Bà Phan Cẩm Tú nhận xét rằng công chúng chưa thực sự coi tác phẩm điện ảnh là tài sản. Thuật ngữ “sở hữu trí tuệ” thay vì “tài sản trí tuệ” khiến hành vi vi phạm bị coi nhẹ. Mức phạt hiện hành chưa đủ sức răn đe so với lợi nhuận khổng lồ từ vi phạm.
Giải pháp xử lý vi phạm bản quyền
Nhà báo Hữu Việt chuyển sang phần giải pháp. Bà Phạm Thị Kim Oanh thông tin về cơ chế “thông báo - gỡ bỏ” được quy định tại Nghị định 17 năm 2023, cho phép chủ thể quyền trực tiếp yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP) gỡ bỏ nội dung vi phạm. Nghị định 341 cũng quy định xử phạt hành vi lạm dụng cơ chế này. Bà cũng cho biết Việt Nam dự kiến xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, trình Quốc hội vào năm 2027-2028, nhằm tạo hành lang pháp lý mạnh mẽ hơn.
Bà Phan Cẩm Tú nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi pháp luật, cập nhật kiến thức về công nghệ và hợp tác quốc tế để xử lý vi phạm xuyên biên giới.
Kết thúc tọa đàm, nhà báo Hữu Việt khẳng định bảo vệ bản quyền không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là nền tảng bền vững để phát triển công nghiệp văn hóa sáng tạo Việt Nam trong kỷ nguyên số.
