Y học cổ truyền bị 'kìm kẹp' bởi quy định hành chính
GS.TS Trương Việt Bình, nguyên Hiệu trưởng Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, Chủ tịch Hội Nam y, cho biết y học cổ truyền đang bị kìm kẹp bởi những quy định hành chính không được xây dựng dựa trên đặc thù của Đông y. Việc thiếu hụt cơ chế và tài chính khiến y học cổ truyền Việt Nam gần như 'không thể cựa quậy được' trong guồng quay của y học hiện đại.
Theo GS Bình, trong một thời gian dài, ngân sách dành cho y học cổ truyền chỉ chiếm khoảng 5% tổng ngân sách y tế, trong khi tỷ lệ nhân lực của lĩnh vực này cũng chỉ ở mức khoảng 6%. So với Trung Quốc, nơi ngân sách và nhân lực dành cho Trung y Trung dược được duy trì ở mức khoảng 30%, khoảng cách là rất lớn.
Luật Dược hiện hành 'bóp nghẹt' thuốc cổ truyền
Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay, theo GS Bình, nằm ở cách xây dựng và áp dụng các quy định quản lý thuốc. Luật Dược hiện hành được xây dựng dựa trên cốt lõi của thuốc tây y, nên phát sinh nhiều điểm bất cập khi áp đặt cứng nhắc vào y học cổ truyền.
Y học hiện đại chủ yếu dựa trên các hoạt chất đơn lẻ hoặc một số hoạt chất xác định rõ ràng, trong khi thuốc y học cổ truyền là sự phối hợp của nhiều vị thuốc với hàng trăm hợp chất khác nhau. Luật Dược hiện nay yêu cầu cơ sở sản xuất phải phân tích và chứng minh hoạt chất chính để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, nhưng đây là yêu cầu rất khó đối với nhiều bài thuốc cổ truyền.
GS Bình dẫn chứng: 'Có những vị thuốc chứa rất nhiều hợp chất khác nhau. Muốn nghiên cứu đầy đủ hoạt chất chính theo quy trình quốc tế có thể cần tới hàng triệu USD cho một vị thuốc.' Với hàng nghìn vị thuốc và bài thuốc dân gian, việc áp dụng cách tiếp cận tương tự thuốc tân dược khiến không ít sản phẩm gặp khó khăn khi muốn tham gia hệ thống khám chữa bệnh chính thức.
Triết lý 'lấy độc trị độc' bị luật cấm
GS Bình chỉ ra một nghịch lý: triết lý điều trị 'lấy độc trị độc' trong y học cổ truyền bị Luật Dược cấm vì dược phẩm không được chứa độc tính. Điều này vô tình loại bỏ nhiều phương thuốc hiệu quả. Ông giải thích: 'Một số dược liệu về bản chất có chứa độc tố, người khỏe mạnh không thể tùy tiện sử dụng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, khi người bệnh đang mang một loại độc tố, dược liệu đó nếu được dùng đúng cách, đúng liều có thể tạo ra tác dụng đối kháng, góp phần hóa giải độc tính.'
Bài thuốc gia truyền sợ bị đánh cắp bản quyền
Quy định về công khai công thức bài thuốc cũng là một 'điểm nghẽn' lớn. Nhiều lương y nắm giữ những bài thuốc gia truyền quý báu nhưng không dám đăng ký vì luật bắt buộc phải công khai toàn bộ thành phần, hàm lượng. GS Bình chia sẻ: 'Chính bản thân tôi cũng là người từng bị đánh cắp công thức bài thuốc. Chỉ cần anh công bố, các cá nhân, tổ chức có thể đánh cắp ngay, thay tên đổi họ và sản xuất quy mô lớn. Người thầy thuốc nắm giữ bí quyết truyền đời cuối cùng lại trắng tay.'
Định nghĩa 'thuốc giả' bất cập với dược liệu tự nhiên
Một hệ lụy khác là cách định nghĩa về 'thuốc giả' hay 'thuốc kém chất lượng'. Dược liệu là sản phẩm của thiên nhiên, chất lượng phụ thuộc vào thổ nhưỡng, khí hậu và thời vụ. GS Bình dẫn chứng: 'Cùng là củ nghệ, trồng ở Thanh Hóa hoạt chất có thể rất cao, nhưng trồng ở nơi khác hoạt chất lại thấp hơn một chút do khí hậu vùng miền. Tuy nhiên, luật hiện hành quy định nếu hàm lượng hoạt chất chỉ đạt dưới 70% so với chuẩn thì bị khép vào tội thuốc giả hoặc thuốc kém chất lượng và bị xử phạt rất nặng.'
Đấu thầu ưu tiên giá rẻ đẩy thuốc tốt ra rìa
Cơ chế đấu thầu hiện nay cũng là một rào cản lớn. Theo quy định, các bệnh viện phải ưu tiên lựa chọn nhà thầu có giá thấp nhất, dẫn đến tình trạng dược liệu chất lượng tốt, giá cao bị đánh bật bởi các loại dược liệu chỉ đạt 70-80% hoạt chất (vừa đủ ngưỡng tối thiểu, giá rẻ). GS Bình so sánh: 'Nếu ví thuốc y học cổ truyền với lúa gạo thì giống như chúng ta có gạo ST25 ngon nhất thế giới, nhưng các cơ sở lại ưu tiên loại gạo rẻ tiền phẩm chất thấp.'
Bên cạnh đó, giá trần trong đấu thầu thường bị áp theo mức giá của năm trước cộng thêm một tỷ lệ rất nhỏ, trong khi giá dược liệu ở năm nguồn cung khan hiếm có thể tăng gấp đôi. Khi giá duyệt thấp hơn nhiều giá thị trường, không doanh nghiệp nào tham gia thầu, dẫn đến tình trạng 'thất bại thầu' và bệnh viện thiếu thuốc. GS Bình cho biết khi đi khảo sát, ông bàng hoàng khi thấy kệ thuốc khoa Dược tại một số cơ sở y học cổ truyền lớn trống rỗng.
Cần xây dựng Luật Y dược cổ truyền riêng
GS Bình nhấn mạnh các nước có nền y học cổ truyền phát triển như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản đều có hệ thống pháp lý tách biệt. Trung Quốc đã thành lập Cục Trung y Trung dược trực thuộc Quốc vụ viện, hoạt động độc lập với Bộ Y tế, và có Luật Dược Trung y độc lập, luật khám chữa bệnh riêng cho y học cổ truyền.
Ông kết luận: 'Xây dựng Luật Y dược cổ truyền riêng biệt không phải là đặc quyền, mà là sự trả lại vị thế công bằng cho một ngành khoa học đặc thù. Chỉ khi có luật riêng để cởi trói cho sản xuất, nuôi trồng và bảo hộ trí tuệ, chúng ta mới có thể thực hiện việc kết hợp Đông - Tây y để xây dựng nền y học Việt Nam hiện đại, khoa học và dân tộc.'
