Bộ Công an đề xuất cải cách mạnh mẽ hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự
Bộ Công an vừa chính thức công bố dự thảo hồ sơ chính sách cho dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự, trong đó đưa ra nhiều đề xuất quan trọng liên quan đến hình phạt tiền. Các đề xuất này hiện đang được lấy ý kiến rộng rãi từ các cơ quan, tổ chức và nhân dân trước khi hoàn thiện.
Mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền
Theo cơ quan soạn thảo, Bộ luật Hình sự hiện hành quy định phạt tiền là một trong các hình phạt chính, được áp dụng đối với một số trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiêm trọng thuộc các nhóm tội nhất định. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cho thấy phạm vi các tội danh được áp dụng hình phạt tiền còn tương đối hẹp, chưa bao quát hết các trường hợp cần thiết.
Đặc biệt, một số tội phạm rất nghiêm trọng thuộc nhóm tội phạm về chức vụ hiện chưa được áp dụng hình phạt tiền một cách phù hợp. Do đó, Bộ Công an đề xuất mở rộng đáng kể phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với nhiều tội danh khác nhau, mặc dù dự thảo chưa nêu cụ thể danh mục các tội này.
Việc mở rộng này nhằm phù hợp với quan điểm của Đảng về tăng cường hình phạt tiền được nêu trong Nghị quyết số 49 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp. Đồng thời, đề xuất cũng phù hợp với quan điểm về phòng, chống tham nhũng được thể hiện trong các văn kiện của Đại hội Đảng lần thứ XIII và XIV.
Thiết lập nguyên tắc phạt tiền thay vì phạt tù
Cơ quan soạn thảo chỉ ra rằng, Bộ luật Hình sự hiện hành chủ yếu được thiết kế theo hướng "có thể phạt tiền" hoặc "phạt tiền hoặc phạt tù", chứ chưa hình thành một nguyên tắc khái quát rõ ràng. Cụ thể, chưa có quy định trong một số trường hợp luật định, tòa án chỉ quyết định hình phạt tiền thay vì hình phạt tù.
Hệ quả của thiếu sót này dẫn đến:
- Giảm tính thống nhất trong quyết định hình phạt
- Thiếu cơ chế đầy đủ để khắc phục hậu quả, bồi hoàn và thu hồi lợi ích bất hợp pháp
- Chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu nhân đạo hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự
- Tăng áp lực lên hệ thống giam giữ và thi hành án hình sự
Để khắc phục những bất cập này, Bộ Công an đề xuất bổ sung quy định về việc quyết định hình phạt tiền thay vì hình phạt tù đối với một số tội ít nghiêm trọng và nghiêm trọng. Điều kiện áp dụng là người phạm tội phải:
- Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải
- Tích cực hợp tác trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử
- Đã khắc phục toàn bộ hậu quả
- Bồi thường toàn bộ thiệt hại
Nâng mức phạt tiền để đảm bảo tính răn đe
Song song với đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng, Bộ Công an cũng nhận định mức phạt tiền hiện hành còn tương đối thấp và chưa phù hợp. Cụ thể, mức phạt tiền tối thiểu tại điều 35 (1 triệu đồng với cá nhân) và điều 77 (50 triệu đồng với pháp nhân) được đánh giá là chưa tương xứng.
Các mức phạt này chưa phản ánh đúng tình hình phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, chưa tính đến sự thay đổi của mức lương cơ sở và thu nhập bình quân đầu người. Đặc biệt, chúng chưa đáp ứng được khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) và Nhóm châu Á - Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG) về hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại.
Trong các nhóm tội có tính chất thu lợi bất chính như:
- Lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại
- Thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm
- Công nghệ thông tin, mạng viễn thông
mức phạt tiền hiện tại còn quá thấp so với lợi nhuận bất chính mà các đối tượng phạm tội thu được, có những vụ án lên đến hàng nghìn tỉ đồng. Điều này dẫn đến tình trạng nếu lợi nhuận bất chính vượt xa mức tiền phạt thì chế tài hình sự sẽ mất tác dụng răn đe.
Do đó, Bộ Công an đề xuất nâng mức phạt tiền để đảm bảo tính nghiêm khắc, phù hợp với tình hình phát triển và đáp ứng khuyến nghị của các tổ chức quốc tế. Tuy nhiên, việc nâng mức phạt cũng đòi hỏi phải rà soát đồng bộ các ngưỡng định tội, định khung, truy thu, tịch thu, buộc nộp lại khoản thu lợi bất chính để tránh sự thiếu cân đối, chồng lấn giữa hình phạt tiền và nghĩa vụ dân sự, tài sản.
Các đề xuất này của Bộ Công an được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự, nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
