Tái cấu trúc giáo dục: Giải pháp tinh gọn để chấm dứt lãng phí nguồn lực
Mục tiêu chính của việc sắp xếp lại mạng lưới giáo dục là chấm dứt tình trạng dàn trải và lãng phí nguồn lực đã kéo dài trong nhiều năm. Tuy nhiên, để đạt được điều này, quá trình tái cấu trúc không thể thực hiện một cách cơ học mà đòi hỏi những giải pháp phù hợp với thực tiễn từng địa phương, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả bền vững.
Mạng lưới giáo dục cồng kềnh và chồng chéo
Trong nhiều năm qua, hệ thống giáo dục, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, thường phát triển theo hướng mở rộng số lượng hơn là chú trọng nâng cao chất lượng. Nhiều địa phương có hàng chục cơ sở đào tạo nghề, trung cấp, cao đẳng với quy mô nhỏ, gặp khó khăn trong tuyển sinh, cơ sở vật chất xuống cấp, và đội ngũ giảng viên thiếu ổn định.
Ví dụ tại Quảng Ngãi, Trường Cao đẳng Kỹ nghệ Dung Quất được đầu tư quy mô lớn trong Khu kinh tế Dung Quất nhằm đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cho các dự án công nghiệp nặng. Dù có hệ thống xưởng thực hành và thiết bị hiện đại, nhiều thời điểm chỉ có vài học viên thực hành. Một số ngành tuyển sinh chưa đến 10 người, buộc phải ghép lớp hoặc tạm dừng đào tạo, trong khi phòng học và ký túc xá thường xuyên đóng cửa, phản ánh rõ sự lãng phí nguồn lực.
Tại Đà Nẵng, Trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông Việt - Hàn được xây dựng từ việc hợp nhất nhiều cơ sở đào tạo, kỳ vọng trở thành trung tâm đào tạo nhân lực công nghệ cao cho khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, quy mô tuyển sinh và sức hút chưa tương xứng với tiềm năng.
Ở khu vực phía Bắc, Trường Cao đẳng Việt - Hàn Quảng Ninh được đầu tư bằng nguồn vốn ODA của Chính phủ Hàn Quốc với hệ thống xưởng thực hành, ký túc xá và thiết bị hiện đại. Dù vậy, công tác tuyển sinh trong nhiều năm gặp khó khăn, quy mô đào tạo chưa phù hợp với năng lực cơ sở vật chất.
Nguyên nhân sâu xa và thách thức
Các chuyên gia chỉ ra rằng nguyên nhân không chỉ nằm ở công tác tuyển sinh, mà còn do sự thiếu gắn kết giữa quy hoạch mạng lưới đào tạo với nhu cầu thị trường lao động, giữa đầu tư cơ sở vật chất và chiến lược phát triển ngành nghề, cũng như giữa kỳ vọng chính sách và thực tiễn triển khai tại địa phương. Trong nhiều trường hợp, đầu tư đi trước nhưng dự báo nhu cầu nhân lực chưa chính xác, dẫn đến tình trạng "cung vượt cầu", trong khi một số lĩnh vực khác lại thiếu hụt lao động có tay nghề.
Không chỉ giáo dục nghề nghiệp, một số cơ sở giáo dục đại học địa phương cũng rơi vào tình trạng tương tự. Tại Phú Thọ, Trường Đại học Hùng Vương liên tục gặp khó khăn trong tuyển sinh, nhiều ngành phải dừng tuyển hoặc ghép lớp, ảnh hưởng đến việc khai thác cơ sở vật chất và ổn định đội ngũ giảng viên. Tương tự, Trường Đại học Hạ Long và Trường Đại học Bạc Liêu cũng đối mặt với áp lực tuyển sinh và quy mô đào tạo nhỏ, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu nhân lực chất lượng cao tại địa phương.
Định hướng mới và thách thức thực tiễn
Theo Nghị quyết 105, mỗi tỉnh, thành phố chỉ duy trì nhiều nhất 3 trường cao đẳng (không tính các trường tự chủ tài chính), nhằm tập trung nguồn lực và xây dựng các cơ sở đào tạo nghề chất lượng cao. Tuy nhiên, việc "cắt giảm" số lượng không đơn giản chỉ là sáp nhập cơ học.
Một lãnh đạo ngành giáo dục tại địa phương phía Bắc chia sẻ: "Việc giảm số lượng trường là cần thiết, nhưng nếu không có lộ trình rõ ràng và giải pháp đồng bộ, sẽ phát sinh nhiều vấn đề như dư thừa cán bộ, giảng viên, khó khăn trong bố trí việc làm, thậm chí ảnh hưởng đến tâm lý người học."
Ở nhiều nơi, mỗi trường nghề có thế mạnh riêng, phục vụ những nhóm ngành khác nhau. Nếu sáp nhập không hợp lý, có thể dẫn đến mất đi các ngành đào tạo đặc thù mà chưa chắc hình thành được một cơ sở mạnh hơn. Ví dụ, việc hợp nhất một trường chuyên đào tạo nghề cơ khí với một trường thiên về du lịch - dịch vụ có thể gặp khó khăn do sự khác biệt về chương trình, đội ngũ và cơ sở vật chất.
Một điểm mới đáng chú ý trong Nghị quyết là định hướng hợp nhất các trung tâm giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên để hình thành trường trung học nghề tương đương cấp THPT. Mô hình này nhằm phân luồng học sinh sau THCS, tạo con đường học nghề sớm và gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động. Ở một số địa phương như Đồng Nai hay TP Hồ Chí Minh, mô hình kết hợp học văn hóa và học nghề đã bước đầu cho thấy hiệu quả.
Yêu cầu khoa học và lộ trình cụ thể
Để việc tinh gọn mạng lưới trường học mang lại lợi ích như tập trung nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản lý, quá trình sắp xếp cần được thực hiện một cách khoa học, có lộ trình rõ ràng, tránh nóng vội. Mỗi tỉnh, thành phố có điều kiện kinh tế - xã hội, quy mô dân số và đặc điểm địa lý khác nhau, do đó cần dựa trên khảo sát thực tế và đánh giá toàn diện.
Bên cạnh đó, cần đặc biệt quan tâm đến yếu tố con người, bao gồm đội ngũ giáo viên, giảng viên và cán bộ quản lý. Nếu không có chính sách hỗ trợ hợp lý, việc sáp nhập hoặc giải thể có thể gây tâm lý bất ổn, ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy.
Theo các chuyên gia, cần xây dựng lộ trình cụ thể theo từng giai đoạn, tăng cường đối thoại với các cơ sở giáo dục, lắng nghe ý kiến của giáo viên, phụ huynh và người học để tạo sự đồng thuận. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ và đánh giá định kỳ để kịp thời điều chỉnh những bất cập phát sinh, đảm bảo mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng giáo dục và chấm dứt lãng phí nguồn lực.
