Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đạt được bước đột phá trong quan hệ với Iran sau nhiều tháng xung đột, nhưng giới phân tích cho rằng những vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.
Bối cảnh và tuyên bố đột phá
Những trận đấu võ tổng hợp (MMA) tại lễ mừng sinh nhật lần thứ 80 của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phô diễn sức mạnh áp đảo. Sự kiện diễn ra tại Nhà Trắng dưới bầu trời giông bão, làm nền cho tuyên bố của ông Trump về một bản ghi nhớ thỏa thuận nhằm chấm dứt chiến tranh với Iran. Tuy nhiên, thực tế Trung Đông phức tạp hơn nhiều so với những cú "knock-out" trong lồng bát giác trên bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng, theo CNN.
Ba câu hỏi lớn
Theo nội dung ban đầu, thỏa thuận sẽ thiết lập lệnh ngừng giao tranh trong 60 ngày, chấm dứt việc Iran siết chặt các tuyến vận tải dầu mỏ qua eo biển Hormuz, đồng thời kết thúc cuộc phong tỏa hải quân của Mỹ. Văn kiện dự kiến có hiệu lực sau lễ ký chính thức tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu tới.
Phó Tổng thống JD Vance cho biết trên Fox News rằng thỏa thuận bao gồm cam kết Iran sẽ không bao giờ sản xuất, sở hữu hoặc mua vũ khí hạt nhân. Ông cũng tiết lộ với ABC News hôm 15/6 rằng bản ghi nhớ đã được các bên ký điện tử. Thông tin này làm dấy lên hy vọng cuộc khủng hoảng năng lượng do chiến tranh gây ra có thể sớm hạ nhiệt, giảm bớt gánh nặng cho người tiêu dùng.
Bất kỳ thỏa thuận nào giúp chấm dứt chiến tranh đều là tín hiệu đáng hoan nghênh. Tuy nhiên, những điều khoản hiện công bố vẫn để lại nhiều dấu hỏi về tương lai cán cân chiến lược Trung Đông và di sản chính trị của ông Trump:
- Việc mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt phong tỏa có đơn thuần đưa khu vực trở về trạng thái trước chiến tranh, trong khi vấn đề hạt nhân cốt lõi vẫn chưa được giải quyết?
- Liệu ông Trump đã tiến gần hơn tới một thỏa thuận hạt nhân vượt trội so với Hiệp định hạt nhân Iran thời cựu Tổng thống Barack Obama?
- Cuộc chiến đã mang lại kết quả nào tương xứng với cái giá phải trả, khi đa số người Mỹ không mong muốn và gây tổn thất kinh tế toàn cầu nghiêm trọng?
Các tàu thuyền tại eo biển Hormuz, nhìn từ Musandam (Oman) ngày 15/6. Ảnh: Reuters.
Về lâu dài, thế giới sẽ tiếp tục theo dõi cách Iran khai thác lợi thế chiến lược tại eo biển Hormuz. Việc Mỹ và Israel không thể làm thay đổi chế độ Tehran báo hiệu nguy cơ căng thẳng tái bùng phát. Bên trong Iran, khi điều kiện thời chiến lắng xuống, sự chú ý sẽ chuyển sang câu hỏi liệu chính quyền có bị suy yếu hay củng cố quyền lực.
Những lý do để hy vọng hòa bình
Một tín hiệu đáng chú ý là bản ghi nhớ công bố hôm 14/6 đã được phía Iran xác nhận. "Rất nhiều tổng thống trước đây đã cố gắng đạt được hòa bình với Iran và đều thất bại. Tôi là người đầu tiên thành công", ông Trump tuyên bố. Ông Vance cũng khẳng định: "Điều mà Tổng thống thực sự đạt được là loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân từ Iran".
Tuy nhiên, sự xác nhận mang tính lịch sử đó vẫn còn xa. Vấn đề quan trọng nhất - tương lai chương trình hạt nhân Iran và kho dự trữ uranium làm giàu ở cấp độ cao - chưa được giải quyết mà chỉ chuyển sang các vòng đàm phán phức tạp. Iran từ lâu khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân, nên cam kết mới lặp lại điều đó chưa mang nhiều ý nghĩa thực chất.
Tehran được cho là muốn sử dụng chương trình hạt nhân để đổi lấy nhượng bộ tài chính từ Washington. Ông Vance mô tả thông điệp của Mỹ: nếu Iran đàm phán thiện chí, Washington sẽ hỗ trợ phát triển. Lập trường này khó làm Israel hài lòng, khi Tel Aviv coi Iran là mối đe dọa sống còn. Phía Mỹ gần như không đề cập đến việc kiềm chế sự hỗ trợ của Iran đối với Hezbollah hay chương trình tên lửa - những vấn đề nhạy cảm với Israel.
Hy vọng kinh tế có thể giúp ông Trump giảm áp lực chính trị
Bản ghi nhớ Mỹ - Iran đã thắp lên kỳ vọng về sự hạ nhiệt của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo tác động từ cú sốc năng lượng và đứt gãy chuỗi cung ứng sẽ không thể khắc phục ngay, trong khi kế hoạch thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz của Iran vẫn là rủi ro.
Với ông Trump, yếu tố thời gian đặc biệt quan trọng. Giá dầu và xăng giảm có thể hạ nhiệt lạm phát, giảm áp lực chính trị khi ông chưa thực hiện được nhiều cam kết kinh tế. Đảng Cộng hòa cũng đối mặt thách thức trước bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Dù Nhà Trắng ca ngợi thỏa thuận là bước đột phá, nhiều ý kiến cho rằng lợi ích trước mắt chỉ là mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vốn hoạt động bình thường trước chiến tranh. Điều này khiến ông Trump khó chứng minh cuộc chiến mang lại thành quả tương xứng. Iran được cho là hiểu rõ áp lực trong nước của ông Trump và có thể tận dụng lợi thế đó trong đàm phán.
Đảng Dân chủ dự kiến tiếp tục chỉ trích cách tiếp cận thiếu nhất quán của ông Trump, đặt câu hỏi về giá trị thực sự của cuộc chiến. Nhiều chuyên gia cho rằng việc Washington bất ngờ trước quyết định phong tỏa eo biển Hormuz của Tehran đã bộc lộ hạn chế trong hoạch định chính sách.
Lịch sử có thể đưa ra phán quyết khác nếu các cuộc đàm phán trong những tuần tới mang lại một thỏa thuận có thể kiểm chứng, chấm dứt hoàn toàn tham vọng hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, riêng bản ghi nhớ công bố hôm 14/5 vẫn chưa đủ để mang lại cho ông Trump một chiến thắng rõ ràng.
