Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 và Hội nghị Ngoại vụ toàn quốc lần thứ 22 diễn ra trong thời điểm đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác đối ngoại. Đó là phát huy vai trò tiên phong, thực hiện hiệu quả nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của đối ngoại; đồng thời nâng tầm đối ngoại địa phương, huy động các nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển nhanh và bền vững. Hai yêu cầu này có mối quan hệ chặt chẽ và đan xen. Vai trò tiên phong của đối ngoại phải được thể hiện bằng những kết quả cụ thể trong bảo vệ lợi ích quốc gia-dân tộc, giữ vững môi trường hòa bình, mở rộng không gian phát triển và huy động nguồn lực bên ngoài. Ngược lại, hiệu quả đối ngoại địa phương là một thước đo quan trọng về khả năng chuyển hóa các quan hệ, tiềm năng và cam kết quốc tế thành nguồn lực thiết thực cho người dân, doanh nghiệp và sự phát triển của từng địa phương.
Vai trò đặc biệt của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài
Trong tổng thể đó, cộng đồng hơn 6,5 triệu đồng bào ta ở nước ngoài có vị trí rất đặc biệt. Là bộ phận không tách rời của dân tộc Việt Nam, kiều bào đồng thời cũng là nguồn lực quan trọng về kinh tế, tri thức, khoa học-công nghệ, kinh nghiệm quản trị, mạng lưới hợp tác và uy tín ở các nước sở tại. Kiều bào vừa là đối tượng của công tác chăm lo, hỗ trợ và bảo hộ, vừa là chủ thể tham gia thực hiện các nhiệm vụ đối ngoại, kết nối nguồn lực quốc tế với nhu cầu phát triển của đất nước và các địa phương. Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng dẫn lời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định: “Mọi người con đất Việt - dù sinh sống ở đâu, dù quá khứ thế nào - đều có thể đồng hành, chung sức, góp phần xây dựng một tương lai tươi sáng cho dân tộc. Đảng và Nhà nước luôn nhất quán mở rộng vòng tay, trân trọng mọi đóng góp, lắng nghe mọi tiếng nói xây dựng, đoàn kết từ cộng đồng người Việt ở nước ngoài - những người đang góp phần kết nối Việt Nam với thế giới”. Tinh thần đó không chỉ khẳng định sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, mà còn là cơ sở để phát huy hiệu quả nguồn lực của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Theo đó, phát huy nguồn lực của kiều bào không chỉ là một nội dung của công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài, mà còn là nhiệm vụ cụ thể để hiện thực hóa vai trò tiên phong của đối ngoại, đồng thời là một hướng đi thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả đối ngoại địa phương trong kỷ nguyên mới.
Nguồn lực đặc biệt của đối ngoại Việt Nam trong kỷ nguyên mới
Ngày nay, sức mạnh của một quốc gia không chỉ được quyết định bởi dân số, tài nguyên hay vốn đầu tư, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng tiếp cận tri thức, công nghệ, thị trường và các mạng lưới hợp tác quốc tế. Với phạm vi cư trú trải khắp hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có những lợi thế đặc biệt trong kết nối Việt Nam với thế giới. Không chỉ đóng góp nguồn lực tài chính với dòng kiều hối ổn định, kiều bào còn đóng góp tri thức, công nghệ, kinh nghiệm quản trị, thông tin thị trường và khả năng tiếp cận các xu hướng phát triển mới. Đây là những nguồn lực thiết yếu khi Việt Nam đang đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đóng góp nổi bật của cộng đồng còn nằm ở khả năng hình thành mạng lưới kết nối toàn cầu của người Việt Nam. Mỗi doanh nhân mở thêm thị trường cho hàng hóa Việt Nam, mỗi nhà khoa học chuyển giao tri thức, mỗi chuyên gia kết nối một dự án công nghệ, mỗi trí thức đóng góp sáng kiến chính sách đều góp phần mở rộng không gian phát triển của đất nước. Kết nối và phát huy mạng lưới đó là một nội dung cụ thể của vai trò tiên phong của đối ngoại: chủ động nhận diện cơ hội, đi trước mở đường, tạo lập quan hệ và chuyển hóa tiềm năng quốc tế thành nguồn lực phục vụ các mục tiêu phát triển của đất nước.
Chuyển hóa nguồn lực kiều bào thành kết quả phát triển cụ thể
Trong nhiều thập kỷ, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đã có nhiều đóng góp thiết thực cho sự phát triển của đất nước. Kiều hối bổ sung nguồn lực cho đầu tư, sản xuất và an sinh xã hội. Doanh nhân kiều bào góp phần mở rộng thị trường, kết nối đối tác, thu hút đầu tư và đưa hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và trí thức người Việt ở nước ngoài ngày càng tích cực tư vấn chính sách, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và tham gia các chương trình đổi mới sáng tạo trong những lĩnh vực then chốt. Tuy nhiên, yêu cầu của giai đoạn mới không chỉ là gia tăng quy mô nguồn lực, mà phải nâng cao khả năng chuyển hóa nguồn lực đó thành những chương trình, dự án và kết quả cụ thể. Ngoại giao không chỉ làm cầu nối, mà phải trở thành chất xúc tác gắn kết thế mạnh của kiều bào với những nhu cầu ưu tiên của đất nước. Các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài cần chủ động phát hiện, tập hợp và kết nối doanh nhân, trí thức, chuyên gia và các hội đoàn có tiềm năng. Các bộ, ngành và địa phương trong nước cần xác định rõ nhu cầu, xây dựng danh mục dự án và cơ chế tiếp nhận phù hợp. Khi hai chiều cung-cầu được kết nối hiệu quả, nguồn lực của kiều bào mới có thể được chuyển hóa thành giá trị phát triển thực chất. Cách tiếp cận này cũng thể hiện tinh thần thực hiện nhiệm vụ đối ngoại một cách trọng yếu, thường xuyên: không dừng ở từng hoạt động hay sự kiện riêng lẻ, mà xây dựng các cơ chế phối hợp ổn định, liên tục và có khả năng tạo ra kết quả lâu dài.
Đưa nguồn lực kiều bào về gần hơn với nhu cầu phát triển địa phương
Những năm gần đây, nhiều địa phương đã rất chủ động và tích cực trong công tác đối ngoại và công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài, như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng. Tuy nhiên, việc phát huy nguồn lực trên thực tế chưa được tối ưu hóa. Địa phương là nơi trực tiếp triển khai các mục tiêu phát triển, tiếp nhận đầu tư, ứng dụng công nghệ, mở rộng thị trường và chăm lo đời sống nhân dân. Vì vậy, nâng tầm đối ngoại địa phương phải gắn với năng lực huy động, tiếp nhận và sử dụng hiệu quả các nguồn lực quốc tế, trong đó có nguồn lực của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Mỗi địa phương có nhu cầu và lợi thế khác nhau. Các trung tâm công nghiệp cần công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và kết nối chuỗi cung ứng; các địa phương nông nghiệp cần kinh nghiệm chế biến, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường; các địa phương có tiềm năng du lịch cần mạng lưới quảng bá, đầu tư và giao lưu văn hóa. Do đó, việc thu hút nguồn lực kiều bào phải xuất phát từ chiến lược phát triển và những bài toán cụ thể của từng địa phương. Cần tăng cường phối hợp giữa các địa phương với Bộ Ngoại giao, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và các hội đoàn kiều bào; xây dựng cơ sở dữ liệu về chuyên gia, doanh nhân và đối tác; hình thành các đầu mối đủ năng lực theo dõi, kết nối và hỗ trợ dự án từ khi đề xuất đến khi triển khai. Đồng thời, các chương trình xúc tiến địa phương cần chuyển từ giới thiệu tiềm năng chung sang cung cấp thông tin cụ thể về dự án, cơ chế, chính sách và đầu mối thực hiện. Điều kiều bào cần không chỉ là lời mời gọi, mà là môi trường minh bạch, thủ tục thuận lợi và sự đồng hành thực chất. Khi đối ngoại địa phương chủ động hơn, chuyên nghiệp hơn và gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển, nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài sẽ được huy động đúng địa chỉ, phát huy đúng thế mạnh và tạo ra những kết quả có thể đo lường được.
Góp phần bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa
Vai trò tiên phong của đối ngoại không chỉ thể hiện trong huy động nguồn lực phát triển, mà còn trong chủ động tạo dựng môi trường hòa bình, củng cố lòng tin, mở rộng quan hệ hữu nghị và tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của cộng đồng quốc tế. Với sự am hiểu Việt Nam và xã hội sở tại, cùng uy tín được tạo dựng trong quá trình học tập, lao động và cống hiến, kiều bào là những cầu nối tự nhiên giữa Việt Nam với các quốc gia và đối tác. Thông qua giao lưu nhân dân, hợp tác kinh tế, khoa học, giáo dục, văn hóa và hoạt động cộng đồng, đồng bào góp phần củng cố nền tảng xã hội cho quan hệ đối ngoại và tăng cường sự hiểu biết, tin cậy đối với Việt Nam. Trong bối cảnh truyền thông số và dư luận xã hội ngày càng tác động mạnh đến quan hệ quốc tế, mỗi người Việt Nam ở nước ngoài còn có thể trở thành một sứ giả của đất nước. Hình ảnh, thành tựu và tiếng nói của kiều bào góp phần lan tỏa một Việt Nam hòa bình, ổn định, năng động, đổi mới và có trách nhiệm; giúp bạn bè quốc tế hiểu đúng hơn về đất nước, con người, đường lối và chính sách của Việt Nam. Chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đồng bào; củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc; tạo điều kiện để kiều bào tham gia các hoạt động đối ngoại nhân dân vì vậy vừa là trách nhiệm đối với cộng đồng, vừa góp phần xây dựng thế trận đối ngoại toàn dân, bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa bằng các biện pháp hòa bình.
Đổi mới tư duy và phương thức triển khai
Để phát huy đầy đủ tiềm năng của cộng đồng, cần chuyển mạnh từ tư duy “vận động nguồn lực” sang “kết nối và đồng kiến tạo giá trị”; từ khuyến khích những đóng góp riêng lẻ sang xây dựng các mạng lưới hợp tác ổn định, lâu dài; từ xúc tiến dàn trải sang kết nối có trọng tâm, gắn với nhu cầu cụ thể của đất nước và từng địa phương. Cùng với việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đồng bào, cần xác lập rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan trung ương, cơ quan đại diện và địa phương. Công tác người Việt Nam ở nước ngoài phải được triển khai thống nhất trong toàn ngành ngoại giao, đồng thời gắn chặt với chiến lược phát triển ngành, lĩnh vực và địa phương. Chuyển đổi số cần trở thành công cụ quan trọng để xây dựng cơ sở dữ liệu, kết nối chuyên gia, tiếp nhận sáng kiến, cung cấp thông tin và theo dõi hiệu quả hợp tác. Mỗi kết nối cần hướng tới một sản phẩm cụ thể; mỗi hoạt động phải tạo thêm cơ hội đầu tư, thương mại, công nghệ, tri thức hoặc tăng cường quan hệ hữu nghị. Đó chính là yêu cầu nâng cao tính chuyên nghiệp, thực chất và hiệu quả của công tác đối ngoại trong kỷ nguyên mới.
Biến sức mạnh của cộng đồng người Việt Nam toàn cầu thành nguồn lực phát triển đất nước
Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 đặt ra yêu cầu phát huy vai trò tiên phong và thực hiện hiệu quả nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của đối ngoại Việt Nam. Hội nghị Ngoại vụ toàn quốc lần thứ 22 nhấn mạnh nhiệm vụ nâng tầm đối ngoại địa phương, huy động hiệu quả các nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển. Phát huy nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ sự gắn kết giữa hai yêu cầu đó. Ở tầm chiến lược, đây là nhiệm vụ phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Ở tầm triển khai, đây là quá trình kết nối con người, tri thức, công nghệ, vốn, thị trường và quan hệ quốc tế với những nhu cầu phát triển cụ thể của đất nước và từng địa phương. Trong kỷ nguyên mới, mỗi người Việt Nam ở nước ngoài không chỉ là thành viên của cộng đồng dân tộc, mà còn có thể là một cầu nối, một sứ giả và một chủ thể tham gia kiến tạo tương lai đất nước. Khơi dậy khát vọng cống hiến, củng cố niềm tin và xây dựng cơ chế để kiều bào đồng hành cùng dân tộc chính là biến sức mạnh của cộng đồng người Việt Nam toàn cầu thành nguồn lực phục vụ phát triển và bảo vệ vững chắc Tổ quốc.
