Luân Chuyển Chất Xám: Chiến Lược Mới Thu Hút Trí Thức Kiều Bào Phục Vụ Đất Nước
Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân, toàn quân quyết tâm thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển đất nước, lấy khoa học công nghệ làm nền tảng, đổi mới sáng tạo làm động lực và chuyển đổi số làm kết nối theo Nghị quyết 57, sứ mệnh của người Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt là lực lượng trí thức kiều bào, cần nỗ lực vượt bậc hơn nữa. Khái niệm luân chuyển chất xám đang trở thành một hướng đi chiến lược, mở ra cơ hội mới để tận dụng nguồn lực trí tuệ này cho công cuộc xây dựng và phát triển Tổ quốc.
Bài Học Từ Trung Quốc Và Sự Chuyển Mình Của Việt Nam
Khi nhìn sang các quốc gia trong khu vực và trên thế giới, chúng ta có thể rút ra những bài học sâu sắc và kinh nghiệm quý báu. Từ đầu những năm 1980, Trung Quốc đã thực hiện chính sách gửi du học sinh sang phương Tây mà không yêu cầu cam kết quay trở về phục vụ đất nước. Theo PGS.TS Trần Lê Hưng, điều này cho thấy Trung Quốc nhận thức rõ rằng đất nước họ chưa đủ sức hấp dẫn và điều kiện để ứng dụng, hấp thụ tinh hoa của những người được gửi đi học. Nói cách khác, họ chấp nhận để nhân tài mang kiến thức ra nước ngoài phát triển trong môi trường phù hợp hơn.
Hiện nay, khi Trung Quốc đã trở thành một quốc gia lớn mạnh với tiếng nói trên trường quốc tế, những nhân tài Hoa kiều đang tự động quay về phục vụ đất nước, được gọi là những con rùa biển. Chính sách này đã mang lại nhiều kết quả tích cực, với các chuyên gia trở về ngắn hạn, dài hạn hoặc định cư lâu dài. Tại Việt Nam, trong các buổi tiếp xúc cộng đồng, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh công tác người Việt Nam ở nước ngoài, khuyến khích họ phát triển bản thân tại nước sở tại nhưng vẫn đóng góp cho đất nước. Quan điểm này gợi mở khái niệm luân chuyển chất xám, một hình thái phù hợp trong thế giới phẳng hiện nay, đồng hành cùng các khái niệm cũ như chảy máu chất xám và thu hút chất xám.
Cơ Hội Và Thách Thức Trong Việc Tận Dụng Nguồn Chất Xám
Với khái niệm luân chuyển chất xám, không còn bên được hay bên mất, mà chất xám được san sẻ giữa các quốc gia, mang lại lợi ích cho cộng đồng quốc tế. Trong thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0 và công nghệ phát triển vũ bão, khái niệm này dễ dàng đi vào thực tế nhờ sự hỗ trợ của các thiết bị công nghệ tiên tiến. Luân chuyển chất xám mở ra cơ hội để người Việt Nam ở nước ngoài tham gia đóng góp, tham mưu, đề xuất khuyến nghị cho công cuộc xây dựng Tổ quốc. Tuy nhiên, Việt Nam cần xây dựng cơ chế và giải pháp cụ thể để thu hút và tận dụng tối đa nguồn chất xám này.
Tạo Môi Trường Thuận Lợi Cho Người Tài Phát Triển
Đầu tiên, mỗi giai đoạn phát triển của đất nước cần có cách nhìn đúng đắn về nhu cầu nhân tài. Không thể kêu gọi chung chung, dàn trải mà cần tập trung vào các lĩnh vực ưu tiên như trí tuệ nhân tạo, năng lượng, đường sắt cao tốc, điện hạt nhân. Sự lựa chọn có trọng tâm và phân bổ nguồn lực hợp lý sẽ quyết định khả năng bứt tốc trong ngắn hạn, ổn định trong trung hạn và bền vững trong dài hạn.
Thứ hai, với nguồn trí thức người Việt Nam ở nước ngoài được coi là nội lực quan trọng, việc chuyển đổi tư duy sang luân chuyển chất xám, coi trí thức là tài sản xuyên biên giới sẽ giúp hợp tác đi vào chiều sâu, thực chất, rút ngắn thời gian và đạt hiệu quả cao hơn. Những cống hiến từ xa nhưng gắn bó gần gũi cũng là hình thức yêu nước phù hợp với công dân toàn cầu. Đồng thời, cần thúc đẩy mạnh mẽ công tác phát hiện và bồi dưỡng nhân tài thông qua các cuộc thi, giải thưởng, tạo cộng đồng kết nối, và đẩy mạnh giáo dục lý tưởng, lòng yêu nước.
Thứ ba, đối với những nhân tài muốn về nước công tác, cần hình thành hệ sinh thái mới với môi trường làm việc ổn định, hỗ trợ toàn diện cho các nhà nghiên cứu. Mô hình 5 nhà: nhà trường, nhà nghiên cứu, nhà đầu tư, nhà kinh doanh, và nhà nước là một sáng kiến đáng tham khảo, giúp phát triển sản phẩm nghiên cứu từ ý tưởng đến ứng dụng thực tế, tạo lợi nhuận và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Cơ chế tài chính minh bạch, linh hoạt, khuyến khích rủi ro cũng là yếu tố quan trọng để thúc đẩy sáng tạo.
Cuối cùng, cần có cơ chế để nhân tài hiến kế trực tiếp cho Đảng và Nhà nước, đảm bảo ý tưởng, sáng tạo, và tiếng nói phản biện được lắng nghe. Giảm thiểu vướng mắc ở tầng trung gian và thủ tục sẽ tăng động lực đóng góp của nhân tài. Khi người tài được tôn trọng, thử sức, và ghi nhận, họ sẽ tự tìm về như những con rùa biển mà không cần kêu gọi đặc biệt.
Tầm Nhìn Chiến Lược Và Các Chính Sách Cụ Thể Của Việt Nam
Hiện nay, Việt Nam đã ban hành các chính sách, cơ chế đặc thù nhằm thu hút chuyên gia trong các lĩnh vực ưu tiên như đường sắt cao tốc, điện hạt nhân, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn. Quyết định số 1131/QĐ-TTg ngày 12-6-2025 của Thủ tướng Chính phủ mở rộng tới 11 nhóm công nghệ chiến lược và 35 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược giai đoạn 2025-2030. Điều này thể hiện tầm nhìn chiến lược và quyết tâm cao độ của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng đội ngũ trí thức, chuyên gia hàng đầu để dẫn dắt phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc gia.
Thủ tướng đã đề nghị các chuyên gia, trí thức người Việt tại Pháp xây dựng đề án cụ thể để hỗ trợ chuyển giao khoa học công nghệ, chia sẻ kinh nghiệm, và đào tạo nguồn nhân lực, như việc đặt hàng lập đề án đào tạo 100 kỹ sư AI cho Việt Nam. Lời hiệu triệu của Tổng Bí thư Tô Lâm về thu hút, trọng dụng và gìn giữ nhân tài không chỉ là lời mời gọi mà còn khẳng định với toàn dân rằng Việt Nam có một không gian nơi tri thức được tôn vinh, trân trọng và sử dụng đúng mục đích, hướng tới một tương lai phát triển bền vững và thịnh vượng.
