Sau nhiều tuần căng thẳng đẩy Trung Đông đến bờ vực chiến tranh, Mỹ và Iran cuối cùng đã công bố bản ghi nhớ (MOU) mở đường cho một thỏa thuận toàn diện. Tổng thống Donald Trump ca ngợi đây là bước đột phá có thể chấm dứt xung đột và ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, khi đọc kỹ văn bản, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho Tehran ngay từ giai đoạn đầu, trong khi cam kết của Iran vẫn tương đối hạn chế và mang tính nguyên tắc.
Iran nhận được gì?
Theo CNN, Iran rõ ràng là bên thu về lợi ích lớn nhất. Điều khoản quan trọng là Mỹ đồng ý miễn trừ trừng phạt đối với xuất khẩu dầu thô, sản phẩm hóa dầu và các dịch vụ liên quan như ngân hàng, bảo hiểm, vận tải. Điều này gần như đưa Iran trở lại vị thế dưới thời JCPOA 2015. Tehran có thể quay lại thị trường năng lượng quốc tế với quy mô lớn hơn, trong bối cảnh giá dầu cao sau khủng hoảng Trung Đông. Các chuyên gia ước tính điều khoản này mang lại cho Iran từ 60 đến 70 tỷ USD doanh thu bổ sung mỗi năm.
Bên cạnh đó, Tehran được hưởng lợi từ cam kết giải phóng tài sản và nguồn tiền bị phong tỏa ở nước ngoài. Văn bản không giới hạn rõ ràng mục đích sử dụng các khoản tiền này, cho phép Ngân hàng Trung ương Iran có tiếng nói đáng kể trong việc xác định đối tượng thụ hưởng. Điều này mang lại dư địa tài chính lớn hơn cho chính phủ Iran.
Một lợi ích chiến lược khác là cam kết của Mỹ về việc hướng tới dỡ bỏ toàn bộ hệ thống trừng phạt trong thỏa thuận cuối cùng. Theo Điều 7, Washington cam kết xây dựng lộ trình chấm dứt mọi hình thức trừng phạt hiện hành, bao gồm từ Liên Hợp Quốc, IAEA và các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ. Nếu được thực hiện, đây sẽ là sự thay đổi sâu rộng nhất trong chính sách Mỹ đối với Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo 1979.
Tehran còn được hưởng lợi từ đề xuất thành lập quỹ tái thiết và phát triển kinh tế trị giá ít nhất 300 tỷ USD trong tương lai. Mặc dù chưa được kích hoạt ngay, việc đưa vào văn bản cho thấy Iran đã biến nhu cầu phục hồi kinh tế thành một phần của tiến trình đàm phán chính thức. Quan trọng không kém, Mỹ cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của Iran và không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực chống lại nước này.
Mỹ đổi lấy điều gì?
Đổi lại các nhượng bộ, Washington nhận được trước mắt chủ yếu là sự ổn định. Lợi ích rõ ràng nhất là Iran đồng ý dỡ bỏ các trở ngại tại eo biển Hormuz và khôi phục lưu thông hàng hải về mức trước chiến tranh (Điều 4 và 5). Hormuz là tuyến đường vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua mỗi ngày. Những tuần gần đây, nguy cơ Iran phong tỏa eo biển đã khiến thị trường năng lượng chao đảo. Với thỏa thuận, Mỹ và đồng minh tạm thời loại bỏ nguy cơ đó.
Washington cũng đạt được mục tiêu chính trị: giảm nguy cơ đối đầu quân sự trực tiếp với Iran sau nhiều tháng leo thang. Đối với Tổng thống Trump, đây là cơ hội chứng minh chiến dịch gây sức ép quân sự buộc Tehran quay lại bàn đàm phán. Ngoài ra, bản ghi nhớ ghi nhận Iran tái khẳng định sẽ không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân, mà Nhà Trắng coi là nền tảng cho thỏa thuận hạt nhân mới trong 60 ngày tới.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng lợi ích Mỹ nhận được vẫn còn mơ hồ. Các vấn đề cốt lõi vẫn bỏ ngỏ: Tehran chưa đưa ra nhiều cam kết mới. Điều khoản về vũ khí hạt nhân chủ yếu lặp lại tuyên bố từ JCPOA. Các vấn đề như số phận kho uranium làm giàu, cơ chế thanh sát quốc tế, lộ trình giải thể chương trình hạt nhân vẫn để lại cho đàm phán tương lai. Văn bản không yêu cầu Iran thay đổi chính sách khu vực, không có điều khoản buộc Iran chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang thân Tehran như Hezbollah tại Lebanon, không cam kết về chương trình tên lửa đạn đạo, máy bay không người lái hay các hoạt động gây bất ổn. Vấn đề nhân quyền cũng hoàn toàn vắng bóng.
Thách thức đàm phán
Mối lo lớn nhất là Washington có thể từ bỏ đòn bẩy quá sớm. Trừng phạt là công cụ gây sức ép hiệu quả nhất đối với Iran. Nếu nguồn thu từ dầu mỏ được khôi phục, tài sản bị phong tỏa được giải ngân và triển vọng dỡ bỏ toàn bộ trừng phạt đã được ghi nhận, Tehran sẽ bước vào đàm phán tiếp theo với vị thế mạnh hơn nhiều. Động lực để Iran chấp nhận nhượng bộ đau đớn hơn về hạt nhân hoặc an ninh khu vực có thể suy giảm đáng kể.
Một vấn đề khác là quỹ tái thiết 300 tỷ USD. Theo nhiều chuyên gia, việc quỹ này được đưa vào dự thảo đồng nghĩa Tehran có thể coi đây là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào. Nếu đúng, Mỹ sẽ phải đối mặt với yêu cầu tài chính và chính trị khổng lồ. Những cuộc thương lượng khó khăn nhất có lẽ vẫn còn ở phía trước.
Thỏa thuận nhanh chóng vấp phải chỉ trích từ phe Dân chủ. Lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Chuck Schumer cho rằng đây có thể là một trong những nhượng bộ lớn nhất mà Washington từng dành cho Tehran. Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren đặt câu hỏi về cái giá mà người dân Mỹ phải trả cho cuộc xung đột. Thượng nghị sĩ Adam Schiff nhận định văn kiện hiện tại "tốt cho Iran hơn là cho Mỹ" vì chưa buộc Tehran đưa ra cam kết cụ thể.
Bản ghi nhớ đặt kỳ vọng vào việc giảm căng thẳng Mỹ - Iran để ổn định Trung Đông, nhưng thực tế khu vực phức tạp hơn nhiều. Ngay cả khi hai nước ngừng đối đầu trực tiếp, các điểm nóng như Lebanon, Syria, Iraq và Yemen vẫn chịu ảnh hưởng từ nhiều thế lực. Văn bản thiếu điều khoản đảm bảo các nhóm vũ trang đồng minh của Iran sẽ thay đổi hành vi, khiến triển vọng hòa bình bền vững còn là dấu hỏi lớn.
Cuối cùng, bản ghi nhớ hiện nay giống một thỏa thuận ngừng leo thang hơn là một giải pháp toàn diện. Iran giành được những lợi ích kinh tế và chính trị đáng kể ngay từ đầu. Mỹ đổi lại sự ổn định tại eo biển Hormuz và cơ hội tiếp tục đàm phán về hồ sơ hạt nhân.
