Cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran đã kéo dài hơn bốn thập kỷ, kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực ngoại giao, nhưng căng thẳng vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Vậy đâu là nguyên nhân khiến cho cuộc đối đầu này trở nên dai dẳng và khó tìm ra lối thoát?
Nguyên nhân lịch sử và tư tưởng
Một trong những nguyên nhân sâu xa nhất của xung đột Mỹ - Iran là sự khác biệt về hệ tư tưởng. Iran, với chính thể cộng hòa Hồi giáo, luôn coi Mỹ là "Đại quỷ Satan" và là kẻ thù của thế giới Hồi giáo. Ngược lại, Mỹ xem Iran là quốc gia ủng hộ khủng bố và đe dọa đến an ninh Trung Đông. Sự thù địch này càng được củng cố bởi các sự kiện lịch sử như vụ bắt giữ con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran năm 1979 và việc Mỹ ủng hộ Iraq trong chiến tranh Iran - Iraq.
Lợi ích chiến lược và khu vực
Iran và Mỹ có những lợi ích chiến lược đối lập tại Trung Đông. Iran muốn mở rộng ảnh hưởng của mình thông qua các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon và các nhóm vũ trang ở Iraq, Syria, Yemen. Trong khi đó, Mỹ tìm cách duy trì ưu thế của mình và bảo vệ các đồng minh như Israel và Saudi Arabia. Sự cạnh tranh này dẫn đến các cuộc chiến tranh ủy nhiệm và xung đột trực tiếp trên nhiều mặt trận.
Vấn đề hạt nhân Iran
Chương trình hạt nhân của Iran là một điểm nóng lớn trong quan hệ hai nước. Mỹ và các đồng minh phương Tây lo ngại Iran đang phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran khẳng định chương trình của mình là vì mục đích hòa bình. Thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 từng được kỳ vọng sẽ giải quyết vấn đề này, nhưng việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận dưới thời Tổng thống Trump đã làm gia tăng căng thẳng. Iran sau đó đã tăng cường làm giàu uranium, khiến cho khả năng đạt được một thỏa thuận mới trở nên khó khăn hơn.
Các yếu tố nội bộ
Cả Mỹ và Iran đều có những yếu tố nội bộ khiến cho xung đột kéo dài. Ở Iran, các lực lượng cứng rắn trong chính phủ và quân đội coi việc chống Mỹ là một phần của bản sắc cách mạng. Bất kỳ sự nhượng bộ nào cũng có thể bị coi là phản bội lý tưởng. Ở Mỹ, các nhóm vận động hành lang thân Israel và chống Iran có ảnh hưởng mạnh mẽ, thúc đẩy chính sách cứng rắn với Tehran. Ngoài ra, các cuộc bầu cử và thay đổi chính quyền ở cả hai nước thường dẫn đến sự thay đổi trong chính sách, làm gián đoạn các nỗ lực ngoại giao.
Thiếu tin tưởng và đối thoại
Sự thiếu tin tưởng lẫn nhau là rào cản lớn cho bất kỳ tiến triển nào. Các cuộc đàm phán thường xuyên bị đổ vỡ do những điều kiện tiên quyết và những hành động khiêu khích từ cả hai phía. Việc Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế khắc nghiệt đã đẩy Iran vào khó khăn, nhưng cũng khiến Tehran cứng rắn hơn. Trong khi đó, Iran tiếp tục phát triển tên lửa đạn đạo và hỗ trợ các lực lượng chống Mỹ, khiến Washington khó có thể ngồi vào bàn đàm phán mà không có các biện pháp đáp trả.
Triển vọng tương lai
Với những bất đồng sâu sắc như vậy, triển vọng cho một giải pháp hòa bình trong tương lai gần là rất mong manh. Cả hai bên đều có những lợi ích cốt lõi khó có thể thỏa hiệp. Tuy nhiên, chi phí của xung đột cũng rất lớn, cả về kinh tế lẫn nhân mạng. Do đó, áp lực từ cộng đồng quốc tế và các bên liên quan có thể buộc Mỹ và Iran phải tìm kiếm một giải pháp ngoại giao, dù là rất khó khăn.
