Trong chuyến công du tại Pháp, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khiến cấp dưới bất ngờ khi đột ngột yêu cầu ký thỏa thuận với Iran ngay tại Cung điện Versailles, thay vì chờ lễ ký kết dự kiến hai ngày sau đó. Sự việc diễn ra vào tối 17/6, khi ông chuẩn bị dự tiệc tối.
Quyết định bất ngờ tại Versailles
Theo các nguồn tin từ truyền thông Mỹ, Tổng thống Trump nhận được thông báo văn kiện đã hoàn tất trên đường tới cung điện. Dù kế hoạch ban đầu là Phó Tổng thống JD Vance sẽ ký biên bản ghi nhớ tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6, ông Trump kiên quyết muốn thỏa thuận có hiệu lực ngay lập tức. Ông yêu cầu ký trong đêm đó, và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đồng ý sắp xếp.
Khi hai tổng thống dạo qua Phòng Gương, Ngoại trưởng Marco Rubio và người đồng cấp Pháp vội vã tìm máy in để in văn kiện. Lễ ký kết tại Lucerne sau đó bị hủy do Iran rút khỏi cuộc gặp vì bạo lực giữa Israel và Hezbollah tại Li Băng. Lệnh ngừng bắn được tái lập sáng 19/6, nhưng thỏa thuận Mỹ-Iran vẫn mong manh.
Áp lực kinh tế và chính trị thúc đẩy quyết định
Giới quan sát cho rằng ông Trump và ông Vance muốn nhanh chóng ký thỏa thuận khung để chuyển sang giai đoạn tiếp theo, buộc Iran cam kết cụ thể về hạn chế chương trình hạt nhân. Cả hai đối mặt áp lực từ những người ủng hộ, cho rằng Mỹ trao cho Iran nhiều lợi ích hơn nhận lại. Tuy nhiên, ông Trump bảo vệ quyết định, nói ưu thế quân sự Mỹ buộc Iran đàm phán.
Chuyên gia nhận định ông Trump muốn giải tỏa áp lực từ dự trữ dầu toàn cầu suy giảm và lo ngại của đảng Cộng hòa về bầu cử giữa nhiệm kỳ. Ông thừa nhận: “Tôi không muốn chứng kiến một thảm họa kinh tế”, phát biểu ngày 17/6 tại Evian-Les-Bains sau hội nghị G7. Vài giờ sau, lúc 23h đêm, ông ký văn kiện trên bàn tiệc dài tại Versailles, nói: “Chuyện này không dễ dàng”.
Hậu trường căng thẳng và những suýt đổ vỡ
Lễ ký kết đột xuất là kết quả của cuộc chạy đua hoàn tất thỏa thuận với nhiều khúc ngoặt. Trong nhiều tuần, ông Trump liên tục thay đổi giữa tín hiệu thỏa thuận sắp hoàn tất và đe dọa hành động quân sự. Nội dung biên bản ghi nhớ bị giữ kín nhiều ngày vì Iran muốn trì hoãn công bố, theo ông Vance. Các nhà đàm phán Mỹ công bố văn kiện mà không chờ lãnh đạo Iran phê chuẩn chi tiết.
Các cố vấn Nhà Trắng dự đoán xung đột kết thúc trước World Cup, UFC tại Nhà Trắng và lễ kỷ niệm 250 năm nước Mỹ, nhưng chiến tranh vẫn bao trùm, gây áp lực kinh tế và chính trị. Đầu tháng 6, ông Trump và cố vấn quyết định thúc đẩy thỏa thuận khung với Iran nhằm mở lại eo biển Hormuz và giải trừ hạt nhân. Nhóm an ninh quốc gia họp gần như mỗi ngày, nhưng nhận ra nhiều trở ngại nên muốn nhanh chóng có khung cơ bản.
Đàm phán chậm chạp vì phải chờ phản hồi từ Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei qua trung gian. Ngày 8/6, trực thăng Apache Mỹ va chạm với UAV Iran, dẫn đến leo thang. Khi ông Trump chuẩn bị phê chuẩn không kích, Qatar báo tin khoảng cách thu hẹp, ông hủy tấn công. Sau đó, Israel không kích Li Băng, khiến các bên chạy đua cứu vãn thỏa thuận. Ông Trump chỉ trích chiến thuật Israel, cố vấn ngăn phản ứng từ Iran. Tại Tehran, Qatar đàm phán 17 giờ, Iran quyết định không phóng tên lửa đạn đạo vào Israel.
Thỏa thuận mong manh
Cuối cùng, hai bên ký biên bản ghi nhớ, nhưng giới quan sát cho rằng còn nhiều yếu tố tác động, khiến văn bản vẫn rất mong manh.
