Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa bất ngờ đề cập đến thỏa thuận khoáng sản mà Washington đã ký với Kiev, khẳng định nước Mỹ có thể tiếp cận tài nguyên đất hiếm của Ukraine "bất cứ lúc nào" và "lấy gần như bất cứ thứ gì chúng ta muốn". Trong cuộc phỏng vấn với chương trình Real America's Voice phát sóng ngày 31/7, ông chủ Nhà Trắng mô tả thỏa thuận song phương là rất có lợi cho Mỹ và ước tính giá trị tiềm năng có thể vượt 300 tỷ USD.
"Ukraine rất giàu có, có đất đai rất màu mỡ về khoáng sản đất hiếm. Và chúng ta đã ký một hợp đồng liên quan đến đất hiếm", ông Trump tuyên bố. "Chúng ta có thể vào đó bất cứ lúc nào chúng ta muốn để lấy gần như bất cứ thứ gì chúng ta muốn. Đó là một thỏa thuận khá tốt".
Quỹ đầu tư tạo ra từ thỏa thuận
Thỏa thuận được ký kết vào cuối tháng 4 năm ngoái tại Washington, sau nhiều tháng đàm phán khó khăn và cuộc tranh luận gay gắt tại Phòng Bầu dục của Nhà Trắng giữa Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và ông Trump. Theo đó, Kiev và Washington sẽ thành lập Quỹ Đầu tư Tái thiết Mỹ-Ukraine, một quỹ đầu tư chung hoạt động theo mô hình chia sẻ doanh thu 50/50.
Quỹ này do Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (DFC) và Cơ quan Hỗ trợ Đối tác Công-Tư thuộc Bộ Kinh tế Ukraine cùng quản lý. Nguồn thu của quỹ đến từ tiền bản quyền, phí cấp phép và các thỏa thuận chia sẻ sản xuất liên quan đến khai thác khoáng sản quan trọng, đất hiếm, cũng như dầu khí. Số tiền thu được sẽ được dành để tái đầu tư vào các dự án phát triển cơ sở hạ tầng và các lĩnh vực kinh tế trọng điểm của Ukraine.
Ukraine giữ quyền sở hữu toàn bộ tài nguyên
Theo phân tích từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), thỏa thuận này thuận lợi hơn cho Ukraine so với các phiên bản trước đó. Ukraine giữ toàn quyền sở hữu đối với tài nguyên thiên nhiên và cơ sở hạ tầng, bao gồm quyền quyết định khai thác loại khoáng sản nào và ở đâu.
Các dự án hiện tại - như các nhà sản xuất dầu khí lớn nhất Ukraine là Naftogaz và Ukrnafta - không phải đóng góp vào quỹ và vẫn hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của Kiev. Quỹ chỉ nhận 50% doanh thu từ các dự án khoáng sản, dầu khí mới. Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp nhà nước hiện hữu của Ukraine không bị ảnh hưởng bởi thỏa thuận mới.
Viện trợ quân sự được tính là đóng góp vốn
Một điểm đáng chú ý là thỏa thuận tính mọi hỗ trợ quân sự Mỹ trong tương lai, bao gồm đạn dược, vũ khí và đào tạo, là đóng góp vốn vào quỹ. Ukraine không phải hoàn trả viện trợ quân sự trước đây, và thỏa thuận cũng không bắt buộc Kiev phải hoàn trả nợ. Tất cả doanh thu từ quỹ phải được tái đầu tư hoàn toàn trong lãnh thổ Ukraine để hỗ trợ tái thiết đất nước sau chiến tranh.
Điều này trái ngược với tuyên bố trước đây của ông Trump rằng Ukraine cần hoàn trả hơn 300 tỷ USD viện trợ. Theo ước tính ban đầu của các quan chức Ukraine, quỹ chưa thể tạo ra lợi nhuận thanh khoản trong ít nhất một thập kỷ, do thời gian triển khai và khai thác các mỏ thường rất dài.
Mỹ không sở hữu trực tiếp khoáng sản
Về quyền tiếp cận, thỏa thuận không trao cho Mỹ quyền sở hữu hàng tỷ USD khoáng sản của Ukraine như một khoản bồi thường viện trợ quân sự, đúng như yêu cầu ban đầu của ông Trump. Thay vào đó, nó bao gồm điều khoản cho phép các đối tác Mỹ đàm phán quyền mua (offtake) tài nguyên khoáng sản trong tương lai với các điều khoản thương mại dựa trên thị trường.
Cụ thể, mỗi cơ quan Ukraine cấp phép khai thác tài nguyên liên quan phải đưa vào điều khoản cho phép đối tác Mỹ hoặc bên được chỉ định đàm phán quyền mua theo điều kiện thương mại. Cơ chế này tạo ra lợi thế ưu tiên cho các doanh nghiệp Mỹ trong việc tiếp cận nguồn cung khoáng sản chiến lược, mà không vi phạm chủ quyền tài nguyên của Ukraine.
Liên kết chiến lược và lập trường với Nga
Thỏa thuận khẳng định sự liên kết chiến lược dài hạn giữa Mỹ và Ukraine, nhằm hỗ trợ an ninh, thịnh vượng, tái thiết và hội nhập kinh tế toàn cầu của Ukraine. Văn kiện cũng có lập trường cứng rắn với Nga, khi quy định rằng không quốc gia, công ty hay cá nhân nào có liên quan đến chiến dịch quân sự của Moscow được hưởng lợi từ quá trình tái thiết Ukraine.
Thách thức từ vùng kiểm soát của Nga
Tuy nhiên, hiệu quả của thỏa thuận phụ thuộc lớn vào hòa bình lâu dài và điều kiện đầu tư ổn định. Nhiều khu vực giàu tài nguyên nằm ở miền Đông Ukraine, nơi phần nhiều đang nằm dưới sự kiểm soát của các lực lượng Nga. Ví dụ, 2 trong số 4 mỏ lithium của Ukraine nằm trong khu vực này.
Phát triển một mỏ khoáng sản thường mất khoảng 18 năm và cần vốn đầu tư từ 500 triệu USD đến 1 tỷ USD. Do đó, bên cạnh các vấn đề chính trị và quân sự, các nhà đầu tư cũng phải tính đến thời gian thu hồi vốn dài và rủi ro địa chính trị. Sự ổn định trong dài hạn chính là yếu tố then chốt để thỏa thuận có thể mang lại lợi ích thực chất cho cả hai phía.
Minh Đức (Theo Kyiv Post, CSIS)
