Việc Mỹ và Iran đồng thời xác nhận đạt được thỏa thuận hòa bình sơ bộ đã tạo ra bước ngoặt đáng chú ý đối với cục diện an ninh quốc tế, đặc biệt là tại Trung Đông. Dù mới chỉ là khuôn khổ tạm thời, được ký kết trực tiếp và còn phải chờ ký chính thức dưới hình thức bản ghi nhớ tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6 tới, thỏa thuận này vẫn được xem là kết quả ngoại giao quan trọng nhất kể từ khi xung đột Mỹ - Iran bùng phát trở lại hồi đầu năm.
Tác động tức thì đến thị trường năng lượng
Ngay sau khi thông tin được công bố, giá dầu Brent giảm hơn 4%, xuống vùng 83-84 USD/thùng, mức thấp nhất kể từ đầu tháng 3. Các nhà đầu tư coi việc mở lại eo biển Hormuz là dấu hiệu cho thấy nguy cơ đứt gãy nguồn cung năng lượng toàn cầu đang giảm đáng kể. Trong suốt hơn 3 tháng xung đột, thế giới đã chứng kiến một cú sốc năng lượng nghiêm trọng, với nhiều tàu chở dầu phải đổi lộ trình hoặc neo đậu chờ đợi, chi phí bảo hiểm hàng hải tăng đột biến, và các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng như Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia châu Âu chịu áp lực lớn từ giá nhiên liệu leo thang.
Việc khôi phục lưu thông tại Hormuz không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn là điều kiện tiên quyết để ổn định thị trường năng lượng toàn cầu. Các chuyên gia dầu khí nhận định nếu tiến trình thực thi diễn ra thuận lợi, nguồn cung dầu từ Vùng Vịnh có thể từng bước trở lại trạng thái bình thường trong những tháng tới. Tuy nhiên, triển vọng này chưa hoàn toàn chắc chắn. Nhiều lãnh đạo ngành năng lượng quốc tế cảnh báo thị trường vẫn rất dễ tổn thương, bởi hạ tầng xuất khẩu của Iran đã bị ảnh hưởng đáng kể sau nhiều tháng giao tranh, và một số tuyến vận tải, cảng biển cần thời gian để khôi phục hoạt động. Bên cạnh đó, lượng dự trữ dầu chiến lược tại nhiều nước đã suy giảm mạnh.
Theo nhận định của giới phân tích năng lượng châu Âu, giá dầu đang phản ánh kỳ vọng hòa bình nhiều hơn là thực trạng cung cầu. Nếu tiến trình đàm phán hạt nhân đổ vỡ hoặc xuất hiện các hành động quân sự mới, giá dầu hoàn toàn có thể bật tăng trở lại với tốc độ rất nhanh. Dù vậy, ở thời điểm hiện tại, thỏa thuận vẫn mang lại một khoảng lặng cần thiết cho kinh tế thế giới sau nhiều tháng bất ổn.
Địa chính trị Trung Đông dịch chuyển
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của thỏa thuận là việc mở rộng phạm vi ngừng bắn sang cả mặt trận Li Băng, nơi lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn đang đối đầu với Israel. Điều này khiến nhiều nhà quan sát cho rằng thỏa thuận Mỹ - Iran thực chất là một nỗ lực nhằm hạ nhiệt toàn bộ chuỗi xung đột liên kết trong khu vực. Tuy nhiên, đây cũng là điểm dễ phát sinh bất đồng nhất. Trong khi Mỹ nhấn mạnh việc chấm dứt các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, Tehran lại cho rằng các vấn đề liên quan tới Hezbollah, Houthi hay cái gọi là “Trục Kháng chiến” không nằm trong phạm vi đàm phán hiện nay. Sự khác biệt trong cách hiểu này có thể trở thành mầm mống cho các tranh cãi mới trong tương lai.
Phản ứng của Israel cũng là một yếu tố quan trọng. Giới lãnh đạo Israel lâu nay luôn coi chương trình hạt nhân và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran là mối đe dọa chiến lược hàng đầu. Vì vậy, bất kỳ thỏa thuận nào chưa giải quyết triệt để hai vấn đề này đều có thể bị Tel Aviv xem là chưa đầy đủ. Một số chuyên gia an ninh cho rằng căng thẳng gần đây giữa Washington và Tel Aviv phản ánh sự khác biệt trong ưu tiên chiến lược: Mỹ muốn nhanh chóng hạ nhiệt xung đột để giảm áp lực kinh tế và chính trị, trong khi Israel vẫn đặt trọng tâm vào việc làm suy yếu lâu dài năng lực chiến lược của Iran.
Đối với Iran, nếu các điều khoản về nới lỏng trừng phạt được triển khai, Tehran sẽ có cơ hội phục hồi xuất khẩu dầu mỏ, cải thiện nguồn thu ngân sách và giảm bớt áp lực kinh tế trong nước. Việc trở lại các thị trường quốc tế cũng giúp Iran giảm tình trạng cô lập kéo dài nhiều năm qua. Trong khi đó, các nước Ả rập Vùng Vịnh đón nhận thỏa thuận với tâm lý vừa kỳ vọng vừa thận trọng: họ mong muốn môi trường an ninh ổn định hơn để thúc đẩy phát triển kinh tế, nhưng đồng thời lo ngại việc Iran phục hồi sức mạnh có thể làm thay đổi cán cân ảnh hưởng trong khu vực.
Hồ sơ hạt nhân – phép thử quyết định
Bất chấp những tín hiệu tích cực, tương lai của thỏa thuận cuối cùng vẫn phụ thuộc vào một vấn đề cốt lõi: chương trình hạt nhân Iran. Theo các thông tin được tiết lộ, hai bên sẽ dành 60 ngày để đàm phán về những nội dung then chốt như giới hạn làm giàu uranium, xử lý kho dự trữ uranium đã làm giàu, cơ chế thanh sát quốc tế và tương lai của các cơ sở hạt nhân lớn như Natanz, Fordow hay Isfahan.
Đây là bài toán cực kỳ phức tạp. Mỹ tiếp tục khẳng định mục tiêu ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân dưới bất kỳ hình thức nào, trong khi Tehran nhấn mạnh quyền phát triển chương trình hạt nhân dân sự vì mục đích hòa bình. Khoảng cách giữa hai lập trường này chính là nguyên nhân khiến nhiều nỗ lực ngoại giao trước đây thất bại. Kinh nghiệm từ thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 cho thấy ngay cả khi đạt được văn kiện chính thức, việc duy trì lòng tin giữa hai bên vẫn vô cùng khó khăn. Việc Mỹ rút khỏi JCPOA trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump vẫn là ký ức chưa phai mờ đối với giới lãnh đạo Iran.
Các chuyên gia châu Âu và Liên hợp quốc đều nhấn mạnh rằng cơ chế kiểm chứng sẽ là yếu tố then chốt quyết định thành bại của tiến trình này. Nếu không xây dựng được hệ thống giám sát đủ minh bạch và được cả hai bên chấp nhận, mọi cam kết trên giấy tờ đều có nguy cơ trở nên vô nghĩa. Thực tế hiện nay cho thấy ngay cả khi chiến sự đã tạm lắng, nguy cơ đổ vỡ vẫn hiện hữu. Chỉ cần một vụ phóng rocket từ Li Băng, một cuộc không kích bất ngờ hoặc một tranh cãi liên quan đến hoạt động thanh sát hạt nhân cũng có thể khiến tiến trình hòa bình bị đảo ngược.
Mới chỉ là điểm khởi đầu
Nhìn tổng thể, thỏa thuận sơ bộ Mỹ - Iran ngày 14/6 là tín hiệu tích cực hiếm hoi trong bức tranh an ninh quốc tế đầy biến động của năm 2026. Những tác động ban đầu đã khá rõ ràng: căng thẳng quân sự giảm xuống, giá năng lượng hạ nhiệt nhanh, hoạt động vận tải biển quốc tế được kỳ vọng sẽ khôi phục và cánh cửa ngoại giao được mở trở lại. Nhiều nhà lãnh đạo thế giới, từ Liên hợp quốc đến các nước châu Âu và nhiều quốc gia Trung Đông, đều bày tỏ sự ủng hộ đối với tiến trình này.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng đây mới chỉ là điểm khởi đầu chứ chưa phải đích đến. Lịch sử quan hệ Mỹ - Iran trong hơn 4 thập niên qua cho thấy sự thiếu lòng tin luôn là rào cản lớn nhất. Các vấn đề hạt nhân, tên lửa đạn đạo, lực lượng ủy nhiệm khu vực và vai trò của Israel vẫn còn nguyên tính nhạy cảm. 60 ngày đàm phán sắp tới có thể sẽ mang ý nghĩa quyết định đối với tương lai của toàn bộ tiến trình hòa bình.
Nếu thành công, đây có thể trở thành nền tảng cho một cấu trúc an ninh mới ở Trung Đông, giảm đáng kể nguy cơ phổ biến hạt nhân và các cuộc xung đột ủy nhiệm kéo dài nhiều năm. Nhưng nếu thất bại, thế giới có thể phải đối mặt với một vòng xoáy bất ổn mới, thậm chí nghiêm trọng hơn những gì đã diễn ra trong những tháng đầu năm nay. Trong bối cảnh đó, điều mà cộng đồng quốc tế cần nhất hiện nay không phải là những tuyên bố chiến thắng, mà là khả năng duy trì đối thoại, kiểm soát các hành động khiêu khích và biến khuôn khổ hòa bình sơ bộ thành một cơ chế ổn định lâu dài.
