Thế giới dễ tổn thương và vai trò sống còn của ngoại giao
Thế giới hiện nay đang ở trong một trạng thái cực kỳ dễ tổn thương, nơi bất kỳ một "lằn ranh đỏ" nào trong các cuộc đột cũng có thể bị phá vỡ, dẫn đến nguy cơ lan tỏa đám lửa bất ổn trên phạm vi toàn cầu. Trong bối cảnh đầy thách thức này, ngoại giao và đối thoại được xem là con đường duy nhất để tạo ra những khoảng lặng cần thiết, giúp hạ nhiệt căng thẳng, duy trì tình hình trong vòng kiểm soát và tìm kiếm các giải pháp bền vững cho hòa bình và phát triển.
Những tín hiệu tích cực từ các điểm nóng an ninh
Mặc dù còn rất mong manh, một vài tín hiệu tích cực đã bắt đầu xuất hiện tại các điểm nóng an ninh trên thế giới. Hơn một tháng kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran bùng phát, các nỗ lực ngoại giao vẫn được cộng đồng quốc tế ráo riết thúc đẩy, bất chấp làn mưa bom bão đạn nơi chiến trường. Đầu tháng 4/2026, thị trường chứng khoán Mỹ đã có lúc ghi nhận đà tăng rõ rệt, trong khi giá dầu giảm nhẹ, phản ánh tâm lý thị trường được cải thiện. Sự cải thiện này đến sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran có thể kết thúc trong vòng 2 đến 3 tuần tới và để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận.
Tuy nhiên, rõ ràng là thị trường vẫn sẽ còn phải đối mặt với nhiều biến động và xáo trộn khi các hoạt động quân sự vẫn tiếp diễn ở Trung Đông và chưa có một tuyên bố chính thức nào về việc chấm dứt xung đột được đưa ra. Dù vậy, không thể phủ nhận rằng các sáng kiến ngoại giao và đối thoại đã tạo ra hy vọng tìm ra lối thoát, giúp hạ nhiệt căng thẳng một cách kịp thời.
Các sáng kiến ngoại giao cụ thể từ các cường quốc
Trung Quốc và Pakistan mới đây đã cùng đưa ra một sáng kiến gồm 5 điểm nhằm khôi phục hòa bình và ổn định ở Vịnh Persian và khu vực Trung Đông. Sáng kiến này bao gồm lời kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức và khởi động đàm phán hòa bình. Đồng thời, Nga cũng nhấn mạnh sẵn sàng đóng vai trò trung gian để thúc đẩy giải pháp ngoại giao cho chiến sự ở Trung Đông.
Tại các điểm nóng xung đột khác, phía sau những cuộc đối đầu quân sự gay gắt, cánh cửa ngoại giao vẫn luôn hé mở. Pakistan và Afghanistan vừa nối lại đàm phán, với vai trò trung gian của Trung Quốc, nhằm tìm kiếm một lệnh ngừng bắn sau hơn một tháng giao tranh. Còn tại chiến trường Ukraine, các cuộc đối thoại và đàm phán giằng co vẫn diễn ra trên lằn ranh xung đột. Cuối tháng 3/2026, phái đoàn đàm phán của Mỹ và Ukraine đã gặp nhau tại bang Florida, Mỹ, nhằm bàn cách khôi phục tiến trình thương lượng, hướng tới chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn bốn năm ở Ukraine.
Những cuộc tiếp xúc này có thể chưa đem lại kết quả đột phá, nhưng hiếm khi biến mất hoàn toàn trong các cuộc xung đột. Kênh ngoại giao vừa hướng tới xóa bỏ bất đồng, vừa giúp duy trì tầm kiểm soát. Bên cạnh đó, ngoại giao không chỉ giúp làm yên tiếng súng mà còn góp phần duy trì hòa bình lâu dài ở giai đoạn hậu xung đột.
Thách thức và rào cản đối với hiệu quả của ngoại giao
Tuy nhiên, trong bối cảnh xung đột và cạnh tranh gay gắt hiện nay, một câu hỏi quan trọng được đặt ra là: Liệu đối thoại và ngoại giao có thực sự phát huy hiệu quả vai trò kiến tạo hòa bình, hay chỉ đơn thuần là "van xả áp" cho những căng thẳng đang bị nén chặt? Thực tế cho thấy, ở một số cuộc xung đột phức tạp, các cơ chế đối thoại thường được triển khai dồn dập khi khủng hoảng dâng cao, nhưng khi căng thẳng có dấu hiệu hạ nhiệt và sự chú ý của dư luận bị phân tán, các cơ chế này cũng nguội dần.
Tình hình chiến sự ở Ukraine hiện nay là một thí dụ điển hình. Mỹ, với vai trò chủ chốt trong việc thúc đẩy tìm kiếm hòa bình cho cuộc chiến ở Ukraine, đang tập trung vào những ưu tiên khác, khiến cho tiến trình đàm phán có phần trì trệ. Ngoài ra, một số rào cản khác đối với các cơ chế đối thoại còn bao gồm sự khác biệt sâu sắc về lợi ích chiến lược của các bên, cũng như việc các quốc gia đóng vai trò trung gian hòa giải bị ảnh hưởng nặng nề bởi xung đột và mắc kẹt trong tình thế khó xử về ngoại giao.
Các quốc gia vùng Vịnh, như Bahrain, Saudi Arabia, Kuwait, và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), vốn thường đóng vai trò trung gian hòa giải cho các căng thẳng ở Trung Đông, hiện phải vừa loay hoay ứng phó với rủi ro an ninh và kinh tế, vừa thận trọng trong triển khai chính sách đối ngoại. Bởi lẽ, bất cứ quyết định nào cũng có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ với Mỹ.
Triển vọng mong manh và nhu cầu cấp thiết về khoảng lặng
Khi các hoạt động quân sự tiếp tục diễn ra dồn dập trên thực địa, triển vọng đạt được trạng thái ngừng bắn bền vững cho các cuộc xung đột vẫn rất mong manh. Trong bối cảnh ấy, thế giới rất cần những khoảng lặng để hạ nhiệt căng thẳng, giảm bớt tổn thất và tạo không gian cho các bên trao đổi, thu hẹp bất đồng. Ngoại giao và đối thoại, dù đối mặt với nhiều thách thức, vẫn là con đường không thể thay thế để hướng tới một tương lai hòa bình và ổn định hơn.
