Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ tuyên bố sẽ không vội vàng ký kết thỏa thuận với Iran, dù các cuộc đàm phán đang có những bước tiến tích cực. Trên mạng xã hội Truth Social sáng sớm ngày 24/5, ông Trump cho biết các cuộc đàm phán với Tehran đang diễn ra một cách có trật tự và mang tính xây dựng. Ông nhấn mạnh: 'Tôi đã chỉ thị cho các đại diện của mình không được vội vàng ký kết thỏa thuận, và rằng thời gian đang ủng hộ chúng ta'.
Tuyên bố này được đưa ra chỉ một ngày sau khi ông Trump khẳng định một thỏa thuận với Iran 'về cơ bản đã được đàm phán xong'. Tổng thống Mỹ gọi đây là 'Bản ghi nhớ hướng tới hòa bình' với sự tham gia thảo luận của nhiều quốc gia như Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Jordan và Bahrain.
Tiến trình đàm phán và những điểm mấu chốt
Các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran đang bước vào giai đoạn quyết định. Trọng tâm của thỏa thuận hướng tới việc mở lại Eo biển Hormuz - tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển dầu thô và khí đốt toàn cầu - đồng thời thiết lập lộ trình chấm dứt hoàn toàn chiến sự. Dù cả hai bên đều ghi nhận những tín hiệu tiến triển tích cực, các cuộc đối thoại vẫn đang diễn ra trong trạng thái căng thẳng do những bất đồng sâu sắc về quy chế kiểm soát eo biển, tương lai chương trình hạt nhân của Iran và cục diện xung đột tại Lebanon.
Theo khuôn khổ thỏa thuận, các giai đoạn triển khai bao gồm chấm dứt chiến tranh trên danh nghĩa, giải quyết cuộc khủng hoảng Eo biển Hormuz, và mở ra thời hạn 30 ngày để đàm phán thỏa thuận hòa bình bền vững, diện rộng (có thể gia hạn thêm). Hãng tin Axios đưa tin Washington và Tehran đã ở rất gần thỏa thuận, theo đó tàu bè qua lại eo biển sẽ không phải nộp phí, đổi lại Iran được tự do bán dầu. Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran, đồng thời đình chỉ một số biện pháp trừng phạt năng lượng. Dự thảo cũng yêu cầu Iran cam kết không bao giờ theo đuổi vũ khí hạt nhân.
Phản ứng từ phía Iran
Giới chức Iran xác nhận các cuộc đàm phán đang diễn ra và có tiến triển, nhưng bác bỏ một số chi tiết trong tuyên bố của Tổng thống Trump. Hãng thông tấn Tasnim đưa tin bản ghi nhớ (MOU) giữa Tehran và Washington vạch ra lộ trình dừng chiến sự trên mọi mặt trận, kèm điều kiện Mỹ phải đình chỉ lệnh trừng phạt dầu mỏ Iran trong thời gian thương lượng. Tasnim đăng 5 nội dung cốt lõi của dự thảo MOU chấm dứt chiến tranh Iran - Mỹ:
- Một bản ghi nhớ tuyên bố chấm dứt chiến sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả việc Israel phải chấm dứt chiến tranh tại Lebanon.
- Dành 30 ngày để triển khai các biện pháp liên quan đến lệnh phong tỏa đường biển và Eo biển Hormuz.
- Dành 60 ngày thương lượng hồ sơ hạt nhân. Trong thời gian này, Mỹ miễn trừ trừng phạt hoàn toàn đối với dầu mỏ, khí đốt và hóa dầu, cho phép Iran tự do xuất khẩu.
- Lực lượng chiến đấu của Mỹ phải rút khỏi các khu vực xung quanh Iran.
- Mỹ và các đồng minh cam kết không tấn công Iran và đồng minh của nước này. Ngược lại, Iran và các đồng minh cam kết không tấn công quân sự phủ đầu Mỹ và các đồng minh.
Tuy nhiên, Tasnim khẳng định Iran chưa chấp nhận bất kỳ điều khoản nào liên quan đến chương trình hạt nhân. Nếu được Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran thông qua, bản MOU sẽ được chuyển đến nhà lãnh đạo Mojtaba Khamenei để phê duyệt cuối cùng.
Những điểm nghẽn then chốt
Eo biển Hormuz
Xung đột lớn nhất hiện nay giữa Mỹ và Iran nằm ở Eo biển Hormuz. Tehran khẳng định chủ quyền tuyệt đối vì eo biển nằm trong lãnh hải của Iran và Oman, không phải vùng biển quốc tế. Iran từng đưa ra ý tưởng thu phí quá cảnh, trong khi Mỹ đòi hỏi quyền tự do hàng hải tuyệt đối. Theo MOU, Iran chỉ cho phép lưu lượng tàu bè qua lại eo biển hồi phục về mức trước chiến tranh trong vòng 30 ngày. Bản thân Iran vẫn sẽ nắm quyền quản lý tuyến hải trình này, bao gồm việc kiểm soát định tuyến, thời gian, phương thức qua lại và cấp phép lưu thông. Tasnim nhấn mạnh: 'Cục diện tại Eo biển Hormuz sẽ không quay trở lại như trước cuộc chiến'.
Chương trình hạt nhân của Iran
Trọng tâm tranh cãi thứ hai là kho uranium làm giàu của Iran. Mỹ và Israel đòi hỏi Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium với cáo buộc nước này phát triển vũ khí hạt nhân, dù nhiều lần Tehran phủ nhận. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nhấn mạnh Tehran sẵn sàng bảo đảm với cộng đồng quốc tế rằng họ không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Iran khẳng định chương trình hạt nhân hoàn toàn vì mục đích dân sự và họ là thành viên ký kết Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT).
Thỏa thuận có khả thi?
Trita Parsi, chuyên gia về Iran kiêm đồng sáng lập Viện Quincy, nhận định bản MOU chưa chứa đựng các nhượng bộ thực chất từ cả hai phía, nhưng là tín hiệu cho thấy đôi bên sẵn sàng tiến tới một thỏa thuận lớn hơn. Ông cho rằng việc đánh giá bên nào 'chớp mắt' trước sẽ phụ thuộc vào kết quả cuối cùng sau 60 ngày đàm phán hạt nhân tới đây. Ở góc nhìn khác, giới phân tích cảnh báo sự đồng thuận của Israel mới là biến số quyết định. Trợ lý giáo sư Setareh Sadeqi thuộc Đại học Tehran cho biết tín hiệu từ các bên đang rất mâu thuẫn, và thách thức lớn nhất của ông Trump là liệu ông có dám gạt bỏ lợi ích của Israel để thúc đẩy thỏa thuận hay không.
Các quốc gia vùng Vịnh, dù khủng hoảng lòng tin rất lớn, nhưng địa lý là cố định. Ổn định và xuống thang căng thẳng là mục tiêu chung mà tất cả phải nỗ lực hướng tới trong tương lai, một khi Iran chứng minh được sự uy tín.
