Sau hơn bốn năm xung đột khốc liệt, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã có một động thái được giới quan sát quốc tế đánh giá là bất ngờ nhưng đầy tính toán chiến lược: công bố bức thư ngỏ gửi Tổng thống Nga Vladimir Putin, đề xuất tổ chức cuộc gặp trực tiếp giữa hai nhà lãnh đạo nhằm tìm kiếm giải pháp chấm dứt cuộc chiến kéo dài từ năm 2022.
Đề xuất này xuất hiện trong bối cảnh chiến trường Nga-Ukraine tiếp tục căng thẳng với các cuộc tấn công bằng tên lửa, UAV và pháo binh diễn ra gần như hằng ngày. Đồng thời, môi trường địa chính trị toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng do sự bùng phát của cuộc đối đầu quân sự giữa Mỹ và Iran.
Tránh nguy cơ bị lu mờ
Theo giới chuyên gia, động lực quan trọng nhất thúc đẩy sáng kiến mới của Tổng thống Zelensky xuất phát từ những thay đổi sâu sắc trong môi trường chiến lược quốc tế, đặc biệt là việc Mỹ và các đồng minh đang phải phân bổ sự chú ý cho cuộc khủng hoảng leo thang giữa Mỹ, Israel và Iran.
Trong thư gửi Tổng thống Putin, ông Zelensky thẳng thắn thừa nhận rằng sẽ là sai lầm nếu Ukraine tiếp tục chờ đợi đến khi các cuộc khủng hoảng khác trên thế giới được giải quyết rồi mới quay lại vị trí ưu tiên trong chương trình nghị sự quốc tế. Phát biểu này phản ánh rõ nhận thức của Kiev về nguy cơ bị suy giảm mức độ quan tâm từ các đối tác phương Tây.
Thực tế cho thấy, trong những năm qua, sức mạnh kháng cự của Ukraine phụ thuộc rất lớn vào sự hỗ trợ quân sự, tài chính và chính trị từ Mỹ cùng các đồng minh châu Âu. Tuy nhiên, kể từ khi xung đột Mỹ-Iran leo thang vào cuối tháng 2, Washington đã phải điều chuyển đáng kể nguồn lực chiến lược, hệ thống chỉ huy quân sự và sự tập trung chính trị sang khu vực Trung Đông.
Nhiều chuyên gia từ các viện nghiên cứu chiến lược châu Âu nhận định, cuộc khủng hoảng mới tại Trung Đông đang tạo ra hiệu ứng cạnh tranh về sự chú ý. Trong môi trường chính trị quốc tế hiện nay, không phải mọi cuộc chiến đều có thể đồng thời đứng ở vị trí ưu tiên cao nhất. Khi các nguồn lực ngoại giao, ngân sách quốc phòng và sự quan tâm của công chúng phương Tây bị phân tán, Ukraine đứng trước nguy cơ mất đi lợi thế chiến lược quan trọng mà nước này đã duy trì trong nhiều năm.
Từ góc độ đó, việc ông Zelensky chủ động đề xuất đàm phán trực tiếp với ông Putin có thể được hiểu như một nỗ lực nhằm chứng minh rằng Kiev không chỉ là bên tiếp nhận hỗ trợ mà còn là chủ thể đang tích cực tìm kiếm giải pháp cho cuộc chiến. Động thái này giúp Ukraine duy trì sự hiện diện trong các cuộc thảo luận quốc tế, đồng thời tạo thêm áp lực chính trị buộc các đồng minh tiếp tục quan tâm đến hồ sơ Ukraine trong bối cảnh xuất hiện nhiều cuộc khủng hoảng cạnh tranh khác.
Sức ép từ thực tế chiến trường
Bên cạnh yếu tố địa chính trị quốc tế, những diễn biến trên thực địa cũng đóng vai trò quan trọng trong quyết định của ông Zelensky. Mặc dù Ukraine vẫn duy trì được năng lực tấn công tầm xa và liên tục thực hiện các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái vào sâu trong lãnh thổ Nga, song cục diện chung trên chiến trường đang đặt Kiev trước những áp lực ngày càng lớn. Nga tiếp tục duy trì ưu thế về nguồn nhân lực, năng lực sản xuất quốc phòng và khả năng bổ sung lực lượng cho cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài.
Nhiều tháng gần đây, quân đội Nga tiếp tục mở rộng kiểm soát tại một số khu vực ở miền Đông Ukraine, gia tăng cường độ các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV nhằm vào hạ tầng năng lượng, giao thông và công nghiệp quốc phòng của Kiev. Dù các bước tiến của Nga chưa mang tính đột phá chiến lược, nhưng chúng tạo ra sức ép liên tục đối với khả năng phòng thủ của Ukraine.
Các nhà phân tích quân sự phương Tây cho rằng cuộc chiến đang bước vào giai đoạn mà không bên nào đủ khả năng giành thắng lợi quân sự tuyệt đối trong ngắn hạn. Tuy nhiên, trong cuộc chiến tiêu hao kéo dài, bên sở hữu nguồn lực lớn hơn thường có lợi thế đáng kể. Vì vậy, giới quan sát cho rằng Kiev đang cố gắng tận dụng một khoảng thời gian được xem là "cửa sổ cơ hội ngoại giao". Đây là thời điểm mà Ukraine vẫn duy trì được năng lực kháng cự hiệu quả, vẫn nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ phương Tây và chưa rơi vào tình thế bất lợi nghiêm trọng trên chiến trường.
Việc đề xuất đối thoại trực tiếp với Nga trong giai đoạn này cho phép Kiev chủ động tìm kiếm các khả năng thương lượng trước khi cán cân sức mạnh có thể thay đổi theo hướng bất lợi hơn. Nói cách khác, đây không phải là biểu hiện của sự xuống thang hay nhượng bộ, mà là một phần trong chiến lược kết hợp giữa sức mạnh quân sự và công cụ ngoại giao nhằm tối đa hóa lợi ích quốc gia.
Phá vỡ thế bế tắc của cơ chế đàm phán trung gian
Một nguyên nhân quan trọng khác nằm ở thực tế rằng các nỗ lực hòa giải thông qua bên thứ ba trong nhiều năm qua chưa tạo ra bước đột phá thực chất. Kể từ năm 2022, hàng loạt sáng kiến hòa bình đã được đưa ra với sự tham gia của nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế. Thổ Nhĩ Kỳ nhiều lần đóng vai trò trung gian. Thụy Sĩ từng tổ chức các hội nghị hòa bình quốc tế. Một số quốc gia Arab cũng chủ động thúc đẩy các sáng kiến ngoại giao. Tuy nhiên, bất chấp những nỗ lực đó, khoảng cách giữa lập trường của Moscow và Kiev vẫn rất lớn.
Đối với Ukraine, các cơ chế đàm phán gián tiếp đang bộc lộ những giới hạn ngày càng rõ ràng. Những cuộc tiếp xúc kỹ thuật, các vòng tham vấn ngoại giao hoặc hoạt động trung gian kéo dài thường chỉ tập trung vào những vấn đề nhân đạo như trao đổi tù binh, hành lang vận chuyển ngũ cốc hoặc các biện pháp giảm leo thang cục bộ.
Trong khi đó, các vấn đề mang tính cốt lõi như quy chế lãnh thổ, bảo đảm an ninh, tương lai quan hệ Nga-Ukraine hay kiến trúc an ninh châu Âu vẫn chưa có diễn đàn đủ hiệu quả để giải quyết. Nhiều chuyên gia nhận định những cuộc xung đột kéo dài thường chỉ xuất hiện bước ngoặt khi những người có quyền ra quyết định cuối cùng trực tiếp tham gia đối thoại. Đây có thể là lý do khiến ông Zelensky chủ động đề nghị gặp trực tiếp ông Putin thay vì tiếp tục đặt kỳ vọng vào các cơ chế trung gian.
Từ góc nhìn của Kiev, việc nâng cấp đối thoại lên cấp nguyên thủ có thể giúp rút ngắn quá trình thương lượng, làm rõ các giới hạn nhượng bộ của mỗi bên và tạo ra cơ hội giải quyết trực tiếp những vấn đề mà các cấp đàm phán thấp hơn không đủ thẩm quyền xử lý. Dù chưa có dấu hiệu cho thấy Nga sẵn sàng chấp nhận ngay đề xuất này, nhưng việc Điện Kremlin xác nhận đã tiếp nhận bức thư và báo cáo nội dung lên Tổng thống Putin cho thấy cánh cửa đối thoại chưa hoàn toàn khép lại.
Khẳng định thiện chí hòa bình
Động lực cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là nhu cầu củng cố vị thế chính trị và hình ảnh quốc tế của Ukraine trong giai đoạn chiến tranh kéo dài. Sau những năm chiến sự, tâm lý mệt mỏi chiến tranh đang xuất hiện tại nhiều quốc gia phương Tây. Những tranh luận về chi phí viện trợ, gánh nặng ngân sách và triển vọng kết thúc chiến tranh ngày càng trở nên phổ biến trong dư luận quốc tế. Trong bối cảnh đó, việc chứng minh thiện chí hòa bình trở thành yêu cầu chiến lược đối với Kiev.
Bằng cách công khai đề xuất một cuộc gặp trực tiếp, kèm theo cam kết về lệnh ngừng bắn toàn diện trong thời gian đàm phán và các sáng kiến trao đổi tù binh, ông Zelensky đã gửi đi thông điệp rằng Ukraine sẵn sàng tìm kiếm giải pháp chính trị nếu có cơ hội thực chất.
Thông điệp này trước hết hướng tới cộng đồng quốc tế. Kiev muốn khẳng định rằng họ không phải bên cản trở hòa bình và luôn sẵn sàng tham gia các tiến trình đàm phán nghiêm túc. Đồng thời, đây cũng là động thái tạo áp lực ngoại giao đối với Nga. Nếu Moscow từ chối đối thoại, Kiev có thể tiếp tục tranh thủ sự ủng hộ của phương Tây bằng lập luận rằng nước này đã chủ động đưa ra các sáng kiến hòa bình nhưng không nhận được phản hồi tương xứng.
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia châu Âu, đây là bước đi có tính toán kỹ về cả đối nội lẫn đối ngoại. Về đối nội, nó cho thấy ban lãnh đạo chính quyền Ukraine đang tích cực tìm kiếm con đường chấm dứt chiến tranh thay vì chỉ theo đuổi giải pháp quân sự. Về đối ngoại, nó giúp duy trì sự đồng cảm và ủng hộ từ cộng đồng quốc tế trong bối cảnh cuộc chiến ngày càng kéo dài.
Có thể nói, bức thư ngỏ của ông Zelensky không đơn thuần là một đề xuất ngoại giao mà phản ánh sự điều chỉnh chiến lược của Kiev trước những biến động mới của cục diện quốc tế. Dù triển vọng về một cuộc gặp trực tiếp giữa hai nhà lãnh đạo vẫn còn nhiều dấu hỏi, động thái này cho thấy Ukraine đang tìm cách chủ động định hình tương lai của cuộc chiến thay vì chỉ phản ứng trước diễn biến trên chiến trường.
Trong bối cảnh các trung tâm quyền lực toàn cầu đang phân tán sự chú ý bởi nhiều cuộc khủng hoảng cùng lúc, việc duy trì sáng kiến ngoại giao có thể trở thành yếu tố quyết định giúp Kiev bảo vệ lợi ích chiến lược của mình trong giai đoạn tới.
