Sau hơn 3 tháng đối đầu quân sự quyết liệt, Mỹ dường như nhận ra rằng việc sử dụng 'cây gậy' chưa mang lại hiệu quả như mong muốn và có thể chuyển sang 'củ cà rốt' với Iran.
Chiến dịch không kích không đạt mục tiêu
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng đặt cược rằng chiến dịch không kích dữ dội kéo dài 40 ngày, bắt đầu từ ngày 28/2, sẽ làm lung lay chính quyền Iran hoặc ít nhất buộc Tehran phải nhượng bộ đáng kể. Tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra, bất chấp việc phần lớn lãnh đạo cấp cao của Iran, bao gồm cố Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei, thiệt mạng, cùng với không quân và nhiều năng lực quân sự khác bị tàn phá nặng nề.
Thay vào đó, chính quyền Iran vẫn tồn tại và thậm chí còn cứng rắn hơn. Iran cũng có thêm một công cụ gây ảnh hưởng toàn cầu thông qua quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Iran tận dụng eo biển Hormuz
Ông Meir Javedanfar, chuyên gia về Iran tại Đại học Reichman của Israel, nhận định Iran đã tạm dừng cuộc chiến với suy nghĩ rằng họ đã đạt được vị thế mới trên bàn đàm phán. Họ phong tỏa hiệu quả Hormuz và coi đây là lá bài khiến 'không ai có thể buộc họ phải lùi bước về mặt quân sự'.
Theo chuyên gia Dania Thafer, Giám đốc tổ chức nghiên cứu Gulf International Forum, điều này có thể làm giảm đòn bẩy của Mỹ trong việc buộc Tehran nhượng bộ thêm trong các cuộc đàm phán tương lai. Iran đã đạt được mục tiêu tồn tại, bất chấp thiệt hại nặng nề.
'Chiếc hộp Pandora đã bị mở ra, mọi thứ đã được thử nghiệm và Iran cảm thấy họ không còn nhiều thứ để mất hay phải sợ hãi nữa. Điều tồi tệ nhất đã xảy ra theo góc nhìn của Iran, và họ vẫn sống sót', bà Thafer cho biết.
Ông Daniel Shapiro, cựu Đại sứ Mỹ tại Israel giai đoạn 2011-2017, cho rằng Iran hiểu rằng họ đã chịu đựng được những cuộc tập kích mạnh hàng đầu của Mỹ và Israel, trong khi vẫn gây ra tác động đủ lớn tới toàn cầu, bao gồm cả Mỹ.
Sau 'cây gậy' là 'củ cà rốt'?
Dù Iran có thể không còn e ngại 'cây gậy' của Mỹ, nhưng 'củ cà rốt' từ Washington vẫn hấp dẫn với Tehran. Nền kinh tế Iran gặp khó khăn từ trước vòng giao tranh mới nhất. Chiến dịch ném bom của Mỹ và Israel, vốn phá hủy nhiều cơ sở công nghiệp quan trọng nhất của Iran, càng làm tình hình thêm phức tạp.
'Iran vẫn ở trong tình thế dễ tổn thương vì áp lực kinh tế mà đất nước sẽ phải đối mặt, cũng như chi phí khổng lồ cho công cuộc tái thiết sau chiến tranh', ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar, nhận định.
'Thỏa thuận cuối cùng chỉ đưa họ trở lại hiện trạng trước chiến sự, nhưng trong khoảng thời gian đó đất nước đã phải gánh chịu những tổn thất lớn. Iran khó có thể tái thiết hoàn toàn sau cuộc chiến này nếu không được nới lỏng đáng kể các lệnh trừng phạt. Vì thế động lực để đạt được một thỏa thuận toàn diện vẫn còn nguyên', ông giải thích.
Cho đến nay, cả Mỹ lẫn Iran đều chưa công bố bản ghi nhớ được đàm phán với sự trung gian của Pakistan và Qatar. Các thông tin trái chiều vẫn xuất hiện về nhiều vấn đề then chốt. Chưa rõ Iran sẽ nhận được bao nhiêu tiền, vào thời điểm nào và với điều kiện gì. Cũng chưa rõ liệu Tehran có được phép thu phí đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz hay không.
Do gắn liền với các cuộc đàm phán hạt nhân, bản ghi nhớ dự kiến ký kết vốn khá mong manh, khi hai bên vẫn đưa ra những quan điểm khác nhau và cứng rắn với suy nghĩ của mình.
Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết, Iran sẽ được tiếp cận một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD nếu từ bỏ kho dự trữ uranium của mình. Mặt khác, Reuters dẫn một nguồn tin cho hay, một quỹ đầu tư tư nhân trị giá 300 tỷ USD nhằm thúc đẩy dòng vốn đầu tư vào Iran dường như đã xuất hiện trong thỏa thuận khung Mỹ - Iran.
Các công ty có trụ sở tại Mỹ, các nước Ả rập vùng Vịnh, châu Á, Nam Mỹ và châu Phi đã cam kết tham gia tài trợ. Các khoản đầu tư được cam kết trải rộng trong các lĩnh vực năng lượng, logistics, sản xuất công nghiệp và vận tải, theo nguồn tin. Đây được xem là một trong những động lực khiến Iran quyết định đồng ý với thỏa thuận khung để trở lại bàn đàm phán.
Đó cũng là điều thu hút Iran hơn vào lúc này, nhưng theo các chuyên gia, sẽ có sự hoài nghi trong nội bộ Iran rằng liệu Mỹ có đưa ra 'củ cà rốt' thực sự hay không. Đó sẽ là điều mà các bên cần làm rõ trên bàn đàm phán trong giai đoạn kế tiếp.
