Ceuta, vùng lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển Bắc Phi, đang hứng chịu làn sóng người di cư ồ ạt chưa từng thấy kể từ năm 2021. Chỉ trong vài ngày, khoảng 60.000 người đã từ Morocco tràn qua biên giới để vào thành phố rộng vỏn vẹn 18,5 km² này. Con số đó tương đương khoảng 70% dân số thường trú của Ceuta, biến nơi đây thành điểm nóng gây áp lực lớn lên Madrid và cả Liên minh châu Âu.
60.000 người đổ bộ vào vùng đất 18,5 km²
Ceuta cùng với Melilla lân cận là hai vùng lãnh thổ của Tây Ban Nha nằm tại Bắc Phi, giáp trực tiếp với Morocco. Đây cũng là hai khu vực duy nhất có đường biên giới trên bộ giữa châu Âu và châu Phi. Từ lâu, chúng được coi là “cửa ngõ” mà người di cư châu Phi thường lựa chọn để tìm đường vào lục địa già. Làn sóng lần này được giới chức đánh giá là nghiêm trọng nhất trong hơn ba năm, vượt xa các kịch bản cảnh báo trước đó.
Theo thông tin từ chính quyền địa phương, nhiều người đã bơi vòng qua phần cuối của hàng rào biên giới nhô ra Địa Trung Hải để vào Ceuta. Hành trình mạo hiểm này đã khiến ít nhất 67 người thiệt mạng. Cảnh tượng hàng nghìn người tập trung dọc bờ biển và khu vực biên giới đã nhanh chóng đẩy thành phố vào tình trạng quá tải về cơ sở hạ tầng và an ninh.
Ứng phó khẩn cấp từ Madrid và Rabat
Trước tình thế nguy cấp, chính phủ Tây Ban Nha đã điều động quân đội, cảnh sát quốc gia và lực lượng Vệ binh dân sự đến các khu vực trọng yếu tại Ceuta nhằm kiểm soát dòng người. Phía Morocco cũng tăng cường an ninh dọc biên giới, sử dụng hơi cay, vòi rồng và bắn chỉ thiên để giải tán những nhóm người tìm cách vượt biên. Tình hình chỉ dịu đi sau khi hai chính phủ đạt được một thỏa thuận khẩn cấp, theo đó khoảng 53.000 người đã được đưa trở về Morocco.
Theo giới chức Tây Ban Nha, nguyên nhân khiến dòng người di cư gia tăng đột ngột vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, Madrid cho rằng các đường dây buôn người đã lợi dụng một phán quyết trước đó của Tòa án Tối cao liên quan đến quy trình xử lý người vượt biên bằng đường biển để kích thích làn sóng di cư. Phát biểu của Thủ tướng Pedro Sanchez nhấn mạnh tính toàn vẹn lãnh thổ của Ceuta vẫn được bảo đảm và tình hình không ảnh hưởng tới việc đi lại trong khối.
EU rạn nứt vì phản ứng cứng rắn của Italy
Cuộc khủng hoảng tại Ceuta nhanh chóng kéo theo phản ứng chính trị tại châu Âu. Chính phủ Italy tuyên bố tạm đình chỉ áp dụng Hiệp ước Schengen về tự do đi lại đối với Tây Ban Nha trong thời hạn một tháng, đồng thời đóng các tuyến hàng hải và hàng không giữa hai nước với lý do lo ngại nguy cơ mất an ninh. Động thái này ngay lập tức vấp phải sự phản đối từ Madrid, khi Tây Ban Nha triệu Đại sứ Italy lên làm việc và bác bỏ cáo buộc rằng chính sách nhập cư của nước này là nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng.
Phản ứng của Italy nhận được sự ủng hộ từ năm quốc gia gồm Phần Lan, Hà Lan, Đan Mạch, Cộng hòa Séc và Thụy Điển. Đức cũng nhấn mạnh rằng bảo vệ biên giới bên ngoài của EU là ưu tiên hàng đầu trong cuộc chiến chống nhập cư trái phép. Trong khi đó, Ủy ban châu Âu và Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa bày tỏ đoàn kết với Tây Ban Nha, khẳng định các quy định đặc biệt của Hiệp ước Schengen đối với hai vùng lãnh thổ Ceuta và Melilla vẫn đang có hiệu lực. Sự chia rẽ này cho thấy bài toán di cư tiếp tục là vấn đề nhạy cảm, có nguy cơ làm sâu sắc thêm những bất đồng trong nội bộ EU.
Madrid bác bỏ cáo buộc, kêu gọi đối thoại
Chính phủ Tây Ban Nha khẳng định Ceuta và Melilla áp dụng những thủ tục kiểm soát biên giới riêng, đặc biệt là đối với bất kỳ người nào đi bằng đường hàng không hoặc đường biển tới phần lãnh thổ châu Âu. Theo nhiều quan chức, đây không phải là hệ quả từ chính sách nhập cư của Tây Ban Nha mà đến từ việc các mạng lưới buôn người lợi dụng kẽ hở pháp lý. Madrid đồng thời kêu gọi các nước thành viên EU tránh những hành động đơn phương, gây tổn hại đến tinh thần đoàn kết của khối.
Làn sóng di cư lần này cũng làm sống lại cuộc tranh luận dai dẳng về trách nhiệm tiếp nhận và phân bổ người di cư giữa các nước EU. Trong bối cảnh đó, phần lớn quốc gia thành viên đã kêu gọi tổ chức họp khẩn cấp. Lãnh đạo 22 trong tổng số 27 nước thành viên EU đã gửi một bức thư ngỏ, yêu cầu các bộ trưởng nội vụ của khối nhanh chóng họp trực tuyến để thống nhất biện pháp ứng phó, đồng thời ngăn chặn các vụ vượt biên không kiểm soát tiếp diễn trong tương lai.
22 nước thành viên yêu cầu họp khẩn
Động thái từ 22 quốc gia cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng, không chỉ với riêng Tây Ban Nha mà với toàn bộ khối. Các nước này muốn có một cơ chế ứng phó nhanh, phối hợp chặt chẽ để xử lý các tình huống tương tự, thay vì để từng quốc gia tự đưa ra biện pháp riêng lẻ như Italy đã làm. Tuy nhiên, sự khác biệt quan điểm giữa nhóm muốn thắt chặt biên giới và nhóm đề cao chia sẻ trách nhiệm vẫn là rào cản lớn.
Cuộc khủng hoảng Ceuta lần này được xem là một phép thử đối với EU về khả năng tìm kiếm sự đồng thuận trong xử lý khủng hoảng di cư. Nó gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng vấn đề người di cư vẫn luôn đe dọa sự đoàn kết trong khối, nếu các nước thành viên không sớm tìm ra các giải pháp dài hạn và bền vững. Với hàng chục nghìn người có thể tìm đến cửa ngõ châu Âu bất cứ lúc nào, tương lai của chính sách di cư chung châu Âu đang đứng trước ngã rẽ quan trọng.
