Ngày 27/5, Thủ tướng Canada Mark Carney tuyên bố Không quân Canada sẽ mua một phi đội máy bay giám sát quân sự GlobalEye từ tập đoàn quốc phòng Saab của Thụy Điển, thay vì lựa chọn các nhà thầu Mỹ. Quyết định này đánh dấu bước ngoặt trong chiến lược quốc phòng của Canada, khi nước này đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc lâu dài vào Mỹ.
Canada từ chối nhà thầu Mỹ để mua máy bay Thụy Điển
Mẫu máy bay giám sát GlobalEye do Saab phát triển đã vượt qua hai đối thủ Mỹ, trong đó có một mẫu của Boeing. Thương vụ này diễn ra trong bối cảnh Canada cũng đang xem xét lại kế hoạch mua tối đa 88 tiêm kích F-35 của Mỹ, với khả năng chuyển sang tiêm kích Gripen của Saab. Hiện Canada đã mua lô đầu tiên gồm 16 tiêm kích F-35, nhưng Bộ trưởng Công nghiệp Canada Melanie Joly kêu gọi tăng tỷ lệ sản xuất nội địa.
Phát biểu tại triển lãm công nghiệp quốc phòng ở Ottawa, ông Carney cho biết khoảng 3.000 lao động Canada sẽ tham gia sản xuất máy bay GlobalEye ngay tại Canada. Ông nhấn mạnh: "Đây là ví dụ cho thấy chiến lược quốc phòng và công nghiệp của Canada đang được triển khai. Hoạt động này giúp xây dựng nền kinh tế chiến lược, tạo việc làm và củng cố vị thế của Canada như một quốc gia dẫn đầu toàn cầu."
Chính phủ Canada chưa công bố số lượng máy bay hay tổng chi phí, nhưng tài liệu của Bộ Quốc phòng Canada hồi tháng 12/2025 cho thấy hơn 5 tỷ đô la Canada (khoảng 3,6 tỷ USD) đã được phân bổ cho dự án này.
Canada "xa" Mỹ để cả hai cùng mạnh hơn
Kể từ khi nhậm chức, Thủ tướng Carney nhiều lần khẳng định tỷ trọng ngân sách quốc phòng dành cho các công ty Mỹ sẽ giảm. "Thời kỳ quân đội chúng ta gửi 70 xu mỗi đô-la sang Mỹ đã kết thúc", ông phát biểu tại Montreal. Động thái này giúp Canada chấm dứt tình trạng không đạt mục tiêu chi 2% GDP cho quốc phòng của NATO.
Dù vậy, chính quyền Tổng thống Trump vẫn chưa hài lòng. Tuần trước, Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ Elbridge Colby thông báo đình chỉ hoạt động của Hội đồng Thường trực Phối hợp Quốc phòng, cơ chế hợp tác tồn tại từ năm 1940. Ông Colby cho rằng Canada chưa có tiến triển đáng tin cậy với các cam kết quốc phòng. Tuy nhiên, ông Carney trấn an rằng hội đồng thực tế chưa họp từ năm 2024 và hai nước vẫn hợp tác chặt chẽ trong nhiều lĩnh vực.
Trong chuyến thăm New York ngày 28/5, ông Carney mềm mỏng hơn, mô tả mối quan hệ Ottawa-Washington "có những điểm yếu cần khắc phục". Ông cho rằng nỗ lực độc lập của Canada sẽ mang lại lợi ích cho Mỹ: "Khi Canada mạnh hơn, Canada sẽ là đồng minh tốt hơn. Một Canada mạnh mẽ sẽ giúp nước Mỹ vĩ đại trở lại."
Ông Carney cũng chỉ trích các mức thuế của Mỹ lên thép, nhôm và ôtô Canada, đồng thời nhấn mạnh vai trò của Canada là nhà cung cấp năng lượng và khoáng sản chiến lược lớn nhất cho Mỹ. Ông kêu gọi tái định hình quan hệ đối tác dựa trên các giá trị chung và lợi ích song phương.
Chuyên gia Lori Turnbull từ Đại học Dalhousie nhận định Canada khó thay đổi vai trò của Mỹ như đối tác thương mại và kinh tế quan trọng: "Canada sẽ phải thích nghi, Mỹ vẫn áp thuế. Chúng ta ở thế yếu và người Mỹ quyết định cuộc chơi."
