Vụ bắn rơi trực thăng Apache của Mỹ gần eo biển Hormuz ngày 9/6 đã trở thành một bước ngoặt căng thẳng mới giữa Washington và Tehran. Chỉ trong vòng chưa đầy 48 giờ, hai bên đã tiến hành các cuộc tập kích quân sự trực tiếp nhằm vào nhau, làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng mới tại Trung Đông. Tuy nhiên, khác với những giai đoạn đối đầu trước đây, các động thái này diễn ra trong bối cảnh hai bên đang tiến gần đến một thỏa thuận ngoại giao sau nhiều tháng đàm phán. Giới quan sát quốc tế đặc biệt quan tâm đến ba kịch bản có thể xảy ra.
Vụ trực thăng Apache bị bắn hạ
Điểm đáng chú ý nhất của cuộc khủng hoảng hiện nay là lần đầu tiên trong nhiều tháng, Mỹ chính thức quy trách nhiệm trực tiếp cho Tehran về một vụ tấn công nhằm vào lực lượng Mỹ. Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), chiếc trực thăng Apache bị rơi khi thực hiện nhiệm vụ tuần tra tại khu vực eo biển Hormuz. Các nguồn tin quân sự phương Tây cho rằng nhiều khả năng máy bay đã bị một UAV tự sát Shahed của Iran đánh trúng. Ngay sau sự cố, Tổng thống Donald Trump tuyên bố đây là "hành động gây hấn nghiêm trọng" và khẳng định quyền đáp trả của Mỹ.
Mỹ đã lựa chọn phương án "phản ứng quân sự có giới hạn", với các đòn không kích nhằm vào hệ thống radar, trận địa phòng không và cơ sở kiểm soát ven biển của Iran dọc eo Hormuz. Không có dấu hiệu cho thấy Nhà Trắng muốn mở rộng chiến dịch sang các mục tiêu chiến lược như cơ sở hạt nhân hay hạ tầng năng lượng. Quy mô phản ứng này cho thấy Mỹ đang cố gắng phát đi thông điệp kép: vừa khẳng định sự trừng phạt, vừa tránh tạo ra khủng hoảng vượt tầm kiểm soát.
Phản ứng của Iran cũng mang đặc điểm tương tự. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) triển khai các đòn tấn công bằng UAV và tên lửa nhằm vào mục tiêu quân sự Mỹ tại Bahrain và Jordan. Tuy nhiên, giới phân tích nhận định các cuộc tập kích này mang tính biểu tượng và răn đe nhiều hơn là gây tổn thất chiến lược. Cả hai bên đều theo đuổi trạng thái cân bằng mong manh: vừa thể hiện sức mạnh, vừa tránh vượt qua lằn ranh đỏ dẫn tới chiến tranh toàn diện.
Kịch bản có xác suất cao nhất: Leo thang có kiểm soát rồi quay lại đàm phán
Phần lớn giới chuyên gia quân sự và các tổ chức nghiên cứu chiến lược đánh giá đây là kịch bản có xác suất cao nhất. Cả Mỹ và Iran đều không đạt được lợi ích chiến lược từ một cuộc chiến tranh mới. Sau nhiều năm đối đầu, hai bên hiểu rõ khả năng gây tổn thất lẫn nhau và cái giá khổng lồ của xung đột trực diện đối với khu vực và nền kinh tế thế giới.
Đối với Mỹ, ưu tiên chiến lược hiện nay là cạnh tranh với Trung Quốc tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và duy trì ảnh hưởng tại châu Âu trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine. Việc sa lầy vào cuộc chiến mới ở Trung Đông sẽ phân tán nguồn lực quân sự, tài chính và chính trị. Đối với Iran, nền kinh tế chịu áp lực lớn từ các lệnh trừng phạt kéo dài; một cuộc chiến tranh quy mô lớn có thể làm suy yếu khả năng phục hồi kinh tế và đẩy Tehran vào thế đối đầu với nhiều đối thủ.
Các phát biểu gần đây của Tổng thống Donald Trump và Phó Tổng thống JD Vance cho thấy Nhà Trắng vẫn coi giải pháp ngoại giao là mục tiêu cuối cùng. Nhiều nguồn tin tiết lộ hai bên đã tiến gần tới một thỏa thuận mới về chương trình hạt nhân, nới lỏng trừng phạt và cơ chế bảo đảm an ninh khu vực. Vụ Apache bị bắn rơi nhiều khả năng chỉ là đợt va chạm quân sự để gia tăng vị thế thương lượng. Mỹ muốn chứng minh ưu thế quân sự áp đảo, trong khi Tehran muốn khẳng định năng lực răn đe chưa suy giảm. Nếu các kênh trung gian như Oman, Qatar hoặc các nước châu Âu hoạt động hiệu quả, căng thẳng sẽ từng bước được kiểm soát trong những tuần tới, nhường chỗ cho đàm phán hậu trường.
Kịch bản nguy hiểm: Vòng xoáy xung đột tiêu hao kéo dài
Mặc dù khả năng chiến tranh toàn diện không cao, nguy cơ về một cuộc xung đột tiêu hao kéo dài lại đang hiện hữu. Khác với các cuộc khủng hoảng trước đây, căng thẳng Mỹ - Iran hiện gắn chặt với nhiều điểm nóng khác trong khu vực như Li Băng, Syria, Iraq và Yemen. Đặc biệt, cuộc đối đầu giữa Israel và Hezbollah trở thành biến số nguy hiểm nhất. Tehran coi Hezbollah là tuyến phòng thủ chiến lược phía tây, trong khi Israel xem việc vô hiệu hóa Hezbollah là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh lâu dài.
Bất kỳ diễn biến quân sự nào tại Li Băng đều có thể nhanh chóng lan sang quan hệ Mỹ - Iran. Một cuộc không kích lớn của Israel, một vụ tập kích gây thương vong cao hoặc một sự cố quân sự ngoài ý muốn có thể kéo theo phản ứng dây chuyền trên toàn khu vực. Nguy cơ càng phức tạp hơn khi chiến trường hiện đại phụ thuộc vào UAV, trí tuệ nhân tạo và hệ thống tác chiến tự động, khiến thời gian ra quyết định bị rút ngắn và khả năng tính toán sai lầm tăng lên.
Nhiều chuyên gia an ninh khu vực cảnh báo điều đáng sợ nhất không phải là ý chí gây chiến của các nhà lãnh đạo, mà là nguy cơ leo thang ngoài ý muốn do những sự cố chiến thuật trên thực địa. Một chiếc UAV bị nhận diện nhầm, một tên lửa bay lệch hướng hoặc một đòn phản công quá mức hoàn toàn có thể làm sụp đổ những nỗ lực ngoại giao. Nếu kịch bản này xảy ra, Trung Đông sẽ bước vào giai đoạn bất ổn mới với các đợt tập kích qua lại thường xuyên, gây sức ép lên thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu.
Kịch bản ít khả năng nhất: Chiến tranh toàn diện và cơn địa chấn địa chính trị toàn cầu
Kịch bản cuối cùng là cuộc đối đầu vượt khỏi tầm kiểm soát và phát triển thành chiến tranh trực tiếp giữa Mỹ và Iran. Về mặt quân sự, đây sẽ là một trong những cuộc xung đột phức tạp nhất thế kỷ XXI. Mỹ sở hữu ưu thế áp đảo về không quân, hải quân và năng lực tấn công tầm xa, nhưng Iran có lợi thế địa hình, khả năng phòng thủ chiều sâu và mạng lưới lực lượng đồng minh trải rộng khắp Trung Đông.
Một cuộc chiến như vậy sẽ lan rộng tới Iraq, Syria, Li Băng, Bahrain, Yemen và toàn bộ khu vực Vùng Vịnh. Hàng chục căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực có thể trở thành mục tiêu tấn công. Tác động kinh tế sẽ còn nghiêm trọng hơn: eo biển Hormuz là tuyến vận tải năng lượng quan trọng, nơi khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua mỗi ngày. Chỉ cần hoạt động vận tải tại đây bị gián đoạn trong thời gian ngắn cũng tạo ra cú sốc lớn đối với thị trường năng lượng quốc tế.
Ngay sau vụ Apache bị bắn rơi, giá dầu thế giới đã tăng mạnh do giới đầu tư lo ngại nguy cơ khủng hoảng lan rộng. Nếu chiến tranh toàn diện xảy ra, thị trường năng lượng có thể đối mặt với cú sốc lớn hơn cả những cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây. Dù liên tục phát đi tuyên bố cứng rắn, cả Washington lẫn Tehran đều hiểu rằng chiến tranh toàn diện không phải lựa chọn tối ưu. Mục tiêu của hai bên vẫn là giành lợi thế trên bàn đàm phán chứ không phải tìm kiếm chiến thắng trên chiến trường.
Nhìn chung, vụ bắn rơi trực thăng Apache là nấc thang leo thang nghiêm trọng nhưng chưa phải bước ngoặt dẫn tới chiến tranh toàn diện. Kịch bản có khả năng cao nhất là sự kết hợp giữa đối đầu quân sự hạn chế và mặc cả ngoại giao quyết liệt. Tuy nhiên, trong một khu vực tiềm ẩn nhiều biến số khó lường như Trung Đông, ranh giới giữa kiểm soát và mất kiểm soát đôi khi chỉ cách nhau một quyết định sai lầm hoặc một sự cố ngoài ý muốn. Chính điều đó khiến những ngày tới trở thành giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt đối với tương lai quan hệ Mỹ - Iran cũng như an ninh của toàn bộ Trung Đông.
