Tại Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội, mỗi lô hàng trái cây, dược liệu muốn xuất khẩu phải trải qua quy trình kiểm soát nghiêm ngặt từ đánh giá chất lượng, tính toán liều bức xạ đến hậu kiểm. Công nghệ chiếu xạ hạt nhân trở thành “tấm vé” bắt buộc để vượt rào cản kiểm dịch của các thị trường khó tính như Mỹ, Úc.
Quy trình chiếu xạ khép kín
PGS.TS Trần Minh Quỳnh, Phó Giám đốc Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội, cho biết chiếu xạ không chỉ đưa hàng vào buồng chiếu rồi lấy ra, mà là cả quy trình nhằm bảo đảm sản phẩm đạt yêu cầu kỹ thuật, an toàn và đáp ứng tiêu chuẩn trong nước cũng như xuất khẩu. Sau khi tiếp nhận, cán bộ kỹ thuật kiểm tra sơ bộ chất lượng sản phẩm. Đối với trái cây xuất khẩu phải có mã số vùng trồng, đóng gói tại cơ sở chỉ định và đáp ứng yêu cầu kiểm dịch để tránh tái nhiễm côn trùng. Với Đông Nam dược, các chuyên gia đánh giá tình trạng nguyên liệu, độ khô, quy cách đóng gói.
PGS Quỳnh nhấn mạnh chất lượng đầu vào quyết định hiệu quả quy trình: “Chiếu xạ không thể khắc phục những sản phẩm đã hư hỏng hoặc không đạt tiêu chuẩn ban đầu mà chỉ xử lý các tác nhân như côn trùng, vi sinh vật và nấm mốc.”
Lập bản đồ liều – bước then chốt
Sau kiểm tra, công đoạn quan trọng là lập bản đồ liều riêng cho từng loại sản phẩm vì khả năng hấp thụ tia gamma khác nhau. Chiếu xạ là phương pháp xử lý thực phẩm bằng bức xạ ion hóa, chủ yếu dùng tia gamma hoặc chùm điện tử. Năng lượng bức xạ tác động trực tiếp ADN của vi khuẩn, côn trùng, ký sinh trùng, làm chúng mất khả năng sinh sản hoặc chết. Đồng thời, bức xạ tạo gốc tự do từ nước trong thực phẩm để tiêu diệt vi sinh vật.
Khác với hóa chất, bức xạ là tác nhân vật lý không để lại dư lượng độc hại. Hàng hóa không tiếp xúc trực tiếp với nguồn phóng xạ nên không bị nhiễm xạ. Công nghệ này đã được Cục kiểm dịch động thực vật Mỹ (APHIS) chấp nhận và hơn 60 quốc gia áp dụng.
Các liều kế được đặt tại nhiều vị trí trong thùng nhôm để xác định liều hấp thụ tối thiểu và tối đa, bảo đảm đủ tiêu diệt côn trùng, vi sinh vật nhưng không ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.
Buồng chiếu và an toàn bức xạ
Sau khi tính toán, hàng hóa được đưa vào buồng chiếu chứa nguồn phóng xạ Cobalt-60, phát tia gamma xuyên qua nhiều lớp bao bì. Mảng Đông Nam dược và thực phẩm chức năng chiếm tỉ trọng lớn, công suất khoảng 1.000 tấn mỗi năm. PGS Quỳnh chia sẻ: “Nhu cầu chiếu xạ thanh trùng Đông Nam dược và nguyên liệu sản xuất hiện nay rất lớn, Trung tâm chỉ có thể đáp ứng một phần.”
Tùy mục đích, liều chiếu khác nhau: xử lý kiểm dịch nông sản (diệt côn trùng) cần 400-1000 Gray (Gy), thời gian chiếu ngắn, công suất tối đa 30-40 tấn/ngày. Khử trùng vật tư y tế cần liều lên tới 25 kGy (gấp hơn 40 lần nông sản), công suất giảm còn 3-5 tấn/ngày. PGS Quỳnh nhấn mạnh: “Điều quan trọng không phải là sử dụng liều càng cao càng tốt mà là lựa chọn đúng mức liều cho từng loại sản phẩm và từng mục đích xử lý.”
Buồng chiếu có tường bê tông dày 1,8m cùng hệ thống mê lộ ngăn bức xạ phát tán. Hệ thống khóa liên động tự động: nếu có người vào khu vực cấm khi máy hoạt động, nguồn Cobalt-60 lập tức rơi xuống vị trí bảo quản dưới lòng đất, quá trình chiếu xạ dừng ngay. PGS Quỳnh cho biết: “Khi nguồn phóng xạ được lưu giữ tại vị trí bảo quản, mức bức xạ bên ngoài chỉ tương đương phông bức xạ tự nhiên của môi trường nên hoàn toàn an toàn đối với cán bộ vận hành.”
Kiểm dịch tiền thông quan – lợi thế xuất khẩu
Sau chiếu xạ, hàng hóa chuyển sang khu lưu giữ riêng để tránh tái nhiễm. Với trái cây xuất khẩu sang Mỹ, cơ quan kiểm dịch Việt Nam và Hoa Kỳ kiểm tra lần cuối trước khi niêm phong ngay tại trung tâm. PGS Quỳnh cho biết đây là lợi thế của chương trình kiểm dịch tiền thông quan: sau khi kẹp chì, lô hàng vận chuyển thẳng ra sân bay hoặc cảng biển, không phải kiểm dịch lại khi đến nước nhập khẩu, rút ngắn thời gian và giảm chi phí cho doanh nghiệp.
“Nhu cầu chiếu xạ kiểm dịch, thực phẩm và bảo quản hàng hóa đang vượt khả năng đáp ứng của đơn vị ở nhiều thời điểm, cho thấy công nghệ chiếu xạ ngày càng được doanh nghiệp tin tưởng nhờ khả năng xử lý hiệu quả mà vẫn giữ được chất lượng và giá trị của sản phẩm”, PGS Quỳnh nhấn mạnh.
